پایان خلافت خرافه

دکتر سیامک باقری، عضو هیات علمی پژوهشگاه امام صادق(ع) معتقد است که چند سناریو را درباره آینده داعش می‌توان پیش‌بینی کرد، اما نکته حائز اهمیت این است که باید حرکت عظیمی از سوی علمای اهل سنت برای متوقف سازی جریان داعش در بین جریانات مسلمان صورت بگیرد تا کنترل و مهار این جریان فکری انجام بشود. وی در گفت‌وگو با جام سیاست در این زمینه به سوالاتمان پاسخ داده که می‌خوانید.

با توجه به شکست‌های میدانی داعش، آینده این گروه تروریستی به کجا می‌رسد؟

چند احتمال برای آینده داعش یا خلافت خودخوانده این گروه تکفیری پیش بینی می‌شود. اولین احتمال این است که داعش دچار تجزیه شود خصوصا بعد از احتمال مرگ ابوبکر البغدادی، بحث تجزیه تقویت می‌شود و شواهد نشان می‌دهد که بین نیروهای تکفیری اختلاف ایجاد شده و این مساله بر سر رهبری داعش تشدید خواهد شد. نیروهای داعش در عراق، بخشی از مردم بومی و بخشی از خارج به این کشور آمدند، البته بخش دیگری هم از نیروهای بعثی‌ عراقی هستند که مجموعه داعش را تشکیل می‌دهند و همین اختلاف قومیتی به نظر می‌رسد اولین اختلاف بین این گروه است و همین امر منجر به تضعیف بیشتر داعش شده و ابتکار عمل آنها را محدودتر خواهد کرد. اگر دولت مرکزی عراق همان‌طور که در مقابله با داعش از یکپارچگی خوبی برخوردار بود، این وحدت را حفظ کند و دچار اختلافات نشوند می‌تواند داعش ضعیف‌شده را بیشتر به عقب براند. سناریوی دوم برای داعش این است که این گروه از وضعیت سازمان‌یافته خود که بشدت تشکیلاتی عمل می‌کرد خارج شود و تبدیل به گروه‌های کوچک و هسته‌های کوچکی شود تا عملیات خود را از طریق اقدامات تروریستی هسته‌های کوچک و نامتقارن هدایت کند که این عملیات به صورت چریکی صورت خواهد گرفت تا دوباره بحث بی‌ثباتی مداوم در عراق را دنبال کند. سناریوی دیگر این است که با توجه به این‌که بخشی از نیروهای داعشی‌ خارجی هستند و موقعیت ماندن در عراق را ندارند ممکن است کوچ کنند، اما بومی‌های داعشی می‌توانند در بین اهل سنت عراق رنگ عوض کنند، اما خارجی‌ها این احتمال برایشان متصور نیست و ممکن است بناچار و بتدریج از عراق کوچ کنند و به مناطق دیگر بروند که مهم‌ترین موضوع این است که آنها به کشورهای خودشان برگردند که این عامل بی‌ثبات‌کننده‌ای برای کشورهای آنان خواهد بود. چهارمین سناریو این است که بخش قابل توجه نیروهای داعش به افغانستان بازگردند. شاهد بودیم که بعد از مرگ رئیس القاعده بخش قابل توجهی از القاعده‌ای‌ها به عراق آمدند و شکل‌گیری داعش از اینجا شروع شد، اما حالا با توجه به شکست آنها به نظر می‌رسد سفر آنها معکوس شود و به افغانستان بازگردند تا بتوانند تشکیلات خود را مجدد سازماندهی کنند، چون این احتمال در سوریه وجود ندارد و ممکن است که در این کشور هم در آینده نزدیک داعش دیگر جایی نداشته باشد.

افزون بر موضوع فروپاشی تشکیلاتی داعش، فکر می‌کنید آینده این گروه از نظر فکری به کجا خواهد رسید؟

نکته دیگر این است که داعش در واقع دو رویکرد داشت، یک رویکرد ماهیت فکری و ایدئولوژیکی و دیگری ماهیت سازمان رزمی آنها بود که خشونت‌بار‌ترین عملیات تروریستی را برنامه‌ریزی و هدایت می‌کرد. اما هم‌اکنون با شکست، ماهیت سخت‌افزاری رو به اضمحلال رفته و باعث خواهد شد که از حیث تشکیلاتی داعش بسیار کوچک و هسته‌ای شود، اما از حیث فکری و ایدئولوژیکی به نظر می‌رسد بسادگی قابل مهار و اضمحلال نباشند و این تفکر همچنان در سرزمین عراق توسعه پیدا کند. البته تفکر داعش می‌تواند در آینده همچنان در سایر کشورها حضور پیدا کند تا این گروه بتواند هسته‌های تروریستی خود را شکل دهد، لذا ضروری است حرکت عظیمی از سوی علمای اهل سنت برای متوقف سازی این جریان در بین جریانات مسلمان صورت بگیرد تا کنترل و مهار این جریان فکری انجام بشود.

حامیان داعش چه سیاستی را برای این گروه بعد از خروج از موصل اتخاذ خواهند کرد؟

حامیان این جریان، حداقل سه بازیگر اصلی هستند که پشتیبان معنوی، تسلیحاتی و لجستیکی داعش تاکنون بوده و در شکل‌گیری این گروه موثر بودند‌. آمریکایی‌ها و سازمان سی‌آی‌ای از حامیان داعش بشمار می‌روند و از شروع تشکیل این گروه تا کنون شاهد حمایت‌های آنها هستیم، دومین بازیگر و پشتیبان داعش سعودی‌ها هستند که به کمک کشورهای عربی از این گروه تروریستی حمایت می‌کنند و سومین بازیگر رژیم صهیونیستی است که به نظر می‌رسد دارای اشتراکاتی با داعش است. نابودی گروه تکفیری داعش برای رژیم صهیونیستی خوشایند نیست و این رژیم آمادگی ذهنی دارد که داعش ضعیف‌شدن یا منشعب‌شده داعش را در منطقه حفظ و جهت‌دهی کند تا به عبارتی عامل بی‌ثبات‌سازی داخل کشورها باشد و در عین حال اقدامات خود را در منطقه توجیه‌ کند. در افغانستان طالبان، القاعده و خصوصا القاعده دچار تنگناهای ژئوپلتیکی در افغانستان شدند و زمانی که رئیس القاعده اسامه بن لادن نابود شد شاهد بودیم که سرویس‌های اطلاعاتی نظیر MI6 و موساد در انشعاب‌سازی القاعده نقش داشتند و به گونه‌ای داعش از دل القاعده بیرون آمد و به اصطلاح نسخه عراقی و شامی آنها شکل گرفت. لذا در زمانی که شاهد پایان عمر خلافت‌ خودخوانده داعش هستیم این احتمال وجود دارد که دوباره شاهد سناریو انشعاب این جریان باشیم و انشعاب دیگری در قامت مقابله با دولت‌های مقاوم مثل دولت سوریه و عراق و لبنان و حتی در لیبی و در یمن ایجاد شود، چون برای آمریکایی‌ها بسیار حائز اهمیت و راهبردی است که ریشه تفکر داعشی از بین نرود. البته ما ممکن است از سوی این سه بازیگر شاهد ایجاد نوع جدیدی از داعش در منطقه باشیم تا منافع آنان را تامین کند.

گفت‌وگو: فاطمه امیری