کنکاشی در هویت دینی
«هزار توی فرهنگ» برنامه جدیدی است که بتازگی پخش آن از شبکه 4 سیما آغاز شده است. در این برنامه نخبگان درباره تاریخ ، تمدن و ریشه های واژه فرهنگ و بررسی تاریخ و تمدن در ایران و جهان بحث می کنند.
مباحث برنامه و شکل اجرای آن کاملا درخور یک برنامه تلویزیونی استودیویی است و خوشبختانه کارشناسان برنامه نیز همه به شیرینی درخصوص موضوع برنامه بحث و جدل می کنند ؛ اما آنچه می باید به طرفداران این گونه برنامه ها و بویژه بینندگان متذکر شد ؛ این است که اول درخصوص موضوعات مورد بحث مطالعه و بررسی کنند تا گاهی که مباحث تخصصی در این برنامه طرح می شود، با بینش و آگاهی بیشتری بیننده برنامه باشند.
بنا به تعریف تایلور، فرهنگ مجموعه پیچیده ای است که دربرگیرنده دانستنی ها، اعتقادات ، هنرها، اخلاقیات ، قوانین ، عادات و هرگونه توانایی دیگری است که به وسیله انسان به عنوان عضو جامعه کسب شده باشد که البته هر کدام از آنان می تواند مبحثی از این برنامه باشد. رالف لینتون فرهنگ را ترکیبی از رفتار مکتب می داند که به وسیله اعضای جامعه معینی از نسلی به نسلی دیگر منتقل و میان افراد مشترک می شود و یا به نظر ادوارد سایبر، فرهنگ نظامی از رفتارهاست که جامعه بر افراد تحمیل می کند و در عین حال نظامی ارتباطی است که جامعه میان افراد برقرار می کند.
باری ، می توان فرهنگ را میراث اجتماعی انسان دانست که او را از دیگر حیوانات متمایز می کند. این وجوه تمایز را که منحصر به انسان است ، می توان مبتنی بر 4 ویژگی به این شرح تعریف کرد: تفکر و قدرت و یادگیری ، تکلم ، فناوری و اجتماعی بودن (زندگی گروهی). آنچه هزار توی فرهنگ به دنبال آن است ، مساله فرهنگی شدن است.
در حقیقت هماهنگی و انطباق فرد با کلیه شرایط و خصوصیات فرهنگی است و معمولا به 2 صورت ممکن است واقع شود. اول: به صورت طبیعی و تدریجی که همان رشد افراد در داخل شرایط فرهنگی خاص است.
دوم: به صورت تلاقی 2 فرهنگ که به طرق مختلف ممکن است صورت گیرد. آری. درست است. فرهنگ در برگیرنده تمام چیزهایی است که ما از دیگر مردم می آموزیم و تقریبا اعمال انسان مستقیم یا غیرمستقیم از فرهنگ ناشی می شود و تحت نفوذ آن است. دکتر ریخته گران که از کارشناسان برنامه و از اساتید دانشگاه در این برنامه فرهنگی است نیز بر این عقیده است که نفوذ فرهنگ در اعمال انسان نمودار می شود. پس برآوردن نیازهای غریزی در انسان با مجموعه ای از رفتارهای پیچیده همراه است و این رفتارها را فرهنگ هر جامعه ای شکل می دهد. گذشته از این که برنامه هزارتوی فرهنگ به تعاریف فرهنگ عام ، فرهنگ خاص ، خرده فرهنگ و فرهنگ پذیری نیز توجه نشان می دهد و پرده از راز این تعاریف و گوناگونی آنان برمی دارد، باید توجه داشت که کشور ایران به عنوان کشوری متمدن و چندهزارساله با عقیده ای کاملا اسلامی دارای هدف و اندیشه فرهنگی شدن از طریق دین مبین اسلام است.
جا دارد در این برنامه علاوه بر تعاریف و طرح مباحثی درخصوص تاریخ تمدن ایران زمین این مساله نیز به طوری جدی و روشن بیان شود تا مردم ایران اسلامی به تعاریف یا تعریفی روشن از مفهوم دارابودن فرهنگ اسلامی و تاریخ تمدن اسلامی دست یابند. لزوم طرح فرهنگ اسلامی طرح جامعه شناسی دینی به صورت علمی ، در عصر جدید، پس از پیدایش علم جامعه شناسی به جود مربوط می شود. در تاریخ اندیشه غرب ، در قرن 17 کمرنگ شدن دین و رواج شک و تردید نسبت به داده های دینی باعث شد غربی ها در پذیرش فرهنگ دینی دچار سردرگمی شوند. قرن هجدهم برای آنان قرن رد و ستیز و انکار دین شد. چنان که دانشمندان این قرن بر آن بودند که دین مسبب مشکلات و معضلات فرهنگی است. در قرن 19 آشکار کرد که دوره بی طرفی فرهنگی نسبت به دین و دانش جامعه شناسی در چنین دوره ای به سر آمده است. از سویی در همین دوران بود که مارکسیست ها و برخی متفکران آزاد اعلام کردند زوال دین فرا رسیده است و شرط لازم پیشتر اجتماعی و طبیعی زوال دین است. تا این که در پایان قرن 19جامعه شناسی دین به مرحله جدیدی از رشد خود رسید و اندیشمندان بزرگ همچون امیل دورکیم و ماکس وبر ظهور و ثابت کردند روی آوردن به دین و فرهنگ دینی تنها راه رهایی انسان از منجلاب فساد و تباهی است ، حتی ناامیدی.
هزار توی فرهنگ شاید در برنامه های بعدی خود بر این واقعه توجه داشته باشد و با دعوت از فرزانگان فرهنگ و اندیشه به بررسی اهمیت فرهنگ دینی اسلامی بپردازد، البته این مساله مستلزم آن است که اولیای فرهنگی دینی در جهت آموزش فرهنگ دینی بکوشند و از هیچ کمکی برای رسیدن به کمال در این راه دریغ نکنند. ذخیره فرهنگ دینی جزو دانش انسانی است که از طریق طرح و توسعه آن در جامعه می توان دیگران را در انجام آن شرکت داد. ذخیره دانش انسانی نیز از طریق نسلهای متمادی فراهم شده است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود و به همین جهت هم غالبا هر اختراعی براساس زمینه عینی گذشته حاصل کوششهای جمعی انسان است. در زمینه فرهنگی و توسعه فرهنگی دینی نیز آدمی باید ضمن ترویج فرهنگ و تمدن دینی در جامعه امروزی ، برای نسلهای فردا نیز وجوه آن را به جا بگذارد و بشناساند.
علیرضا آقابالایی
گفت و گو
