دانشمندی برای همه دوران

تاریخ علوم در سرزمینی که این روزها به نام ایران می شناسیمش ، سابقه ای درخشان و منحصر به فرد دارد.شاید بندرت بتوان سرزمینی را یافت که تا این حد ریشه های دانش را در مقاطع مختلف آبیاری کرده باشد.

کد خبر: ۷۴۲۱۵

از دوران باستان که ایرانیان بنیان های دانش نوین را پی افکندند تا در عصر پس از حمله ویرانگر اسکندر بد سگال که نه تنها ویرانه های دانش را دوباره آراستند، بلکه هویت ایرانی خود را بر قوم مهاجم غلبه دادند و تا عصر میانه که به همت ایرانیان تمدن جدیدی قوام یافت که باعث رشد دانش در دوران جدید شد و به نام تمدن اسلامی می شناسیمش ، همواره مردان و زنانی بوده اند که نبوغ ، پشتکار و عشق آنها باعث شده شعله این چراغ ایزدی در کشور ما فروزان بماند.
گرامیداشت و یادآوری این بزرگان بر خلاف آنچه بسیاری می پندارند نه تنها رجعت به گذشته نیست ، بلکه یافتن راهی است به سوی آینده.
ملتی که در پشتوانه تاریخی اش نامهایی چون بیرونی را دارد، اگر بخواهد می تواند بار دیگر قله های علم جهان را به زیر پای آورد.
خراسان بزرگ در ایران زادگاه بسیاری از نام آوران جهان دانش بوده است.
نامهای آشنایی چون خوارزمی ، خیام ، خواجه نصیر و دهها نام دیگر تنها نمونه های کوچکی هستند از بزرگانی که در این ناحیه جغرافیایی به دنیا آمده و رشد یافته اند.
اما با وجود این ، زمانی که در یک بعدازظهر تابستانی در 15 سپتامبر 973 در منزلی قدیمی در منطقه تاریخی خوارزم کودکی به دنیا آمد کمتر کسی گمان می کرد یکی از نوابغ تاریخ علم که جهان به خود دیده است به دنیا آمده باشد.
اگرچه از دوران کودکی ابوریحان اطلاعات زیادی در دسترس نیست ؛ اما نگاهی گذرا به آثار فراوانی که او در دوره جوانی به رشته تحریر درآورده است نشان از آن دارد که با موجودی استثنایی طرف هستیم که آموزش های دوره ابتدایی خود را بسرعت آغاز کرده و با موفقیت به پیش برده است.
ابوریحان که در دوره اغتشاشات سیاسی می زیست ، از جمله دانشمندانی بود که بدون بهانه گیری کار علمی کرد و حتی تحولات پرشتاب سیاسی نتوانست در اراده او برای آموزش و تحقیق علمی خللی ایجاد کند.
اگرچه در دوران زندگی ابوریحان بیرونی با طیف دانشمندانی مواجه ایم که جامع علوم و در زمینه های گوناگون دانش دارای اطلاعات با ارزش و عمیق بودند؛ اما در بین آنها باز هم ابوریحان استثنایی ویژه به حساب می آید.
ریاضیات ، نجوم ، نقشه برداری و جغرافیا، تاریخ ملل ، تاریخ مذاهب ، گیاه شناسی و فلسفه از جمله حوزه هایی بودند که در آنها ابوریحان صاحب آثاری مهم است و شاید کمتر شاخه ای از علم را بتوان یافت که ابوریحان در عصر خود در آن حضوری موثر نداشته باشد.
یکی از نخستین آثاری که ابوریحان به رشته تحریر درآورد، اثر برجسته ای بود که به نام آثار الباقیه عن القرون الخالیه از آن یاد می کنند. در این اثر ابوریحان چون کاوشگری دقیق خواننده خود را به سفری در اعماق تاریخ می برد تا از دانسته های قدیمی ملل مخالف درباره شاخه های مختلف علمی آگاه شود. هنوز هم با گذشت 1000 سال از تاریخ نگارش این اثر، این کتاب ارزشی قابل توجه دارد و برای هر کسی که بخواهد از راز و رمز دانش گذشتگان آگاهی یابد، مطالعه آن ضروری است.
در این کتاب ابوریحان با مطالعه آثار قدیمی که به زبان های گوناگون نوشته شده بود، گنجینه ای از دانش قدیم را در اختیار خوانندگان خود قرار می دهد.
دوران پرتلاطم زندگی ابوریحان بیرونی با به قدرت رسیدن غزنویان و محمود غزنوی وارد فاز جدیدی شد.
اگرچه تا پیش از این دوران و با وجود سفرهای پیاپی به منظور یافتن محلی امن برای ادامه تحقیقاتش ، وی توانست 8اثر بسیار با ارزش را پیش از 30 سالگی به پایان رساند.
او در این دوره به عنوان یکی از برجسته ترین غنایم برای سلطان غزنوی به حساب می آمد وبا وجود این که پیش از آن وزارت یک حکومت محلی در مرکز ایران را به عهده داشت ، بلافاصله به دربار غزنویان راه یافت تا محیط نسبتا آرام تری را برای پیگیری فعالیت های علمی خود مهیا کند.
در همین دوره بود که فرصت مغتنمی برای ابوریحان به دست آمد تا به همراه محمود غزنوی در کشورگشایی های پایان نیافتنی وی ، او را همراهی کند و در جریان همین سفرها و به خصوص سفر به هندوستان بود که ضمن تکمیل بسیاری از تحقیقات خود و انجام برخی آزمایش های عملی درباره آن ، اثر بی بدیل دیگری را به رشته تحریر در آورد.
اثری که به نام تحقیق ماللهند معروف شد و حتی تا زمان حاضر نیز مرجع معتبری در باره آثار دوران قدیمی هند به شمار می رود.
ابوریحان در تدوین این اثر نمونه والایی از یک محقق بی طرف را ارائه می کند که ضمن بررسی دقیق و بی طرفانه ادیان و کتابهای هندی دوران قدایم ، دانش ، فرهنگ و زبان آنها، لحظه ای اعتقادات خود را در تحقیقش دخالت نمی دهد.
وی علاوه بر بررسی آیینهای هندی ، به بازشناسی دانش دوره قدیم هند نیز کمک فراوانی می کند.اما آنچه بیش از هر چیز نام ابوریحان را بلندآوازه کرده است ، فعالیت هایش در زمینه دانش اخترشناسی است.
شاید بیشتر آثار او به نوعی به حوزه های دانش نجوم کشیده شده باشد؛ اما بین همه این آثار یکی بیش از دیگران به چشم آمده و تاثیرگذار بوده است.
این اثر به نام قانون مسعودی شناخته می شود. قانون مسعودی در واقع دایره المعارفی کامل در باب نجوم است که علاوه بر تمام مطالبی که در زیجهای معمولی به چشم می خورد، شامل مقاله های بی نظیری در باره تاریخ و روشهای نجومی و ارائه سابقه ای از رصدهای گذشتگان و تصحیح آنهاست.
اصولا نگارش زیجها به عنوان یکی از رساله های جامع نجومی در سنت اسلامی ریشه های فراوانی دارد.زیج در اصل از واژه ای پهلوی به معنی تار می آید. این کتاب که به دلیل تقدیم شدن به سلطان مسعود غزنوی قانون مسعودی نام گرفته است ، براساس رصدهای قدیمی تر و رصدهایی که خود آنها را انجام داده بود، این زیج را تکمیل کرد که خود این زیج بعدها مورد استفاده منجمان در استخراج زیجهای دیگر قرار گرفته بود.
در بخشهایی دیگری از این کتاب ، ابوریحان به ارائه موضوعات مهم نجومی از تعاریف اولیه تا روشهای جدیدتر پرداخته است و آنچه بیش از هر چیز به چشم می آید، تکمیل داده های قدیمی با کمک رصدهای جدید تر است.
به عنوان نمونه ، وی ضمن اشاره به رصدهای هیپارخوس از خورشید، رصدهای خود را نیز به عنوان تکمیلی بر بحث خود آورده است.
وی در بحثهای مربوط به روشهای رصدی علاوه بر آن که شیوه های تکنیکی جدیدی را مطرح می کند، به ساخت ابزارهای جدید نیز می پردازد به طوری که مجموعه ای از ابزارهای رصدی جدید از سوی ابوریحان برای فعالیت های گوناگون نجومی و از جمله رصد هلال ماه طراحی و ساخته شده است.
همین طور می توان به سیستم های معروف سمت ارتفاعی و کروی اشاره کرد که برای نخستین بار از سوی ابوریحان صورت بندی شد و تا عصر حاضر مورد استفاده قرار گرفته است.
در بخش مهم دیگری از قانون مسعودی ،ابوریحان بیرونی به یکی از مهمترین مسایل دانش اخترشناسی می پردازد، دانش تقویم که امروزه به ما رسیده است به گونه غیر قابل انکاری مدیون تلاشهای ابوریحان در ضبط و توضیح و اصلاح تقویمهای پیشینیان است.
ابوریحان ضمن بحثهای گسترده ای که در خصوص میزان دقت کبیسه گیری ها در تقویم های قبلی ارائه کرده است ، به ثبت تقویم هایی پرداخته که در آستانه فراموشی قرار گرفته بودند.
نمونه بارز این تقویم ها ، تقویم یهودی است که با توجه به پیچیدگی های محاسباتی که دارد، اگر بدرستی مورد تحلیل قرار نگیرد؛ عملا غیر قابل استفاده خواهد بود.
ابوریحان ضمن شرح دقیق تحول تقویم یهودی (در کنار سایر تقویم های موجود) روشهای جدیدی برای بهبود روشهای کبیسه گیری این تقویم ارائه کرد.
در فعالیت دیگری که ابوریحان بیرونی در آن تحقیق کافی انجام داد، مسائل مربوط به ارسیمات زمینی بود.
وی ضمن بنیان گذاشتن روشهای مساحی جدید با مرور آثاری که دیگران درباره خشکیهای جهان نوشته بودند، به تدوین نقشه ای برای زمین پرداخت که در آن امکان وجود سرزمین های خشکی را در ماورای دریاها مورد توجه قرار داده بود.
شاید بتوان این نقشه را نخستین مدرکی دانست که در آن به وجود قاره امریکا اشاره شده است.
در شرایطی که این روزها از نبود سابقه فرهنگی کار گروهی در ایران به وفور سخن به میان می آید، فعالیت های ابوریحان مثال نقضی از این باور غلط را ارائه می کند.
این که ابوریحان چگونه با برنامه ریزی مشترکی که بوزجانی داشت.به همراهی او به طور مشترک ماه گرفتگی را در شرق ایران و عراق امروزی رصد کردند و بر مبنای داده های این رصد تاریخی اطلاعات توانستند اختلاف طول جغرافیایی 2 محل را رصد کنند.
یکی دیگر از نمونه کارهای بی نظیر ابوریحان بیرونی ، ارائه و آزمایش روشی برای تعیین شعاع کره زمین است.
تا آن زمان بهترین روش برای تعیین شعاع کره زمین را روش اراتستن می دانستند. این دانشمند یونانی با رصد همزمان آفتاب در در 2عرض جغرافیایی مختلف و تعیین فاصله مستقیم 2شهر از همدیگر زاویه تابش خورشید را به دست آورده و بر مبنای آن شعاع زمین را اندازه می گرفت.
در تعیین شعاع به این روش خطاهای فراوانی وارد می شود؛ اما ابوریحان به ارائه و آزمون روشی دیگر می پردازد که به طور چشمگیری از روش دانشمندان یونان باستاتن دقیق تر است.
در این روش ابوریحان با طراحی یک زاویه سنج بزرگ ابتدا ارتفاع یک کوه را اندازه می گیرد و سپس با رصد محل اول ، از بالای کوه و تعیین زاویه مورد نظر، ارتفاع کوه را ا ز طریق روابط مثلثاتی با دقت بسیار بالایی به دست می آورد.
او تا آخرین لحظه زندگی خود دست از پژوهش های خود برنداشت و به عنوان یکی از آخرین آثار خود دایره المعارف کاملی از گیاهان پزشکی و خواص همه آنها را ارائه کرد.
جامعه علمی جهان پس از گذشت قرنها از مرگ این دانشمند برجسته ایرانی که نقش غیرقابل انکاری در پیشرفت دانش بشری داشت ، هنوز از خدمات او و از دانشی که وی در راه گسترش آن تلاش کرده بهره می برد.
به همین دلیل ، زمانی که انجمن بین المللی نجوم تصمیم گرفت عوارض سطح ماه را به نام دانشمندان بزرگی که نقش آنها در پیشرفت دانش بلشری چشمگیر بوده است ، نامگذاری کند لحظه ای در نامگذاری یکی از دهانه های کوهستان های ماه به نام این دانشمند نام آور ایرانی درنگ نکرد.
زندگی و روش فعالیت های ابوریحان علاوه بر آن که در زمان خود باعث پیشرفت های بالایی در دانش بشری شد در زمان حاضر نیز می تواند الگوی مناسبی از روشهای علمی و تحقیقی و نمونه بارزی از خصوصیات فردی یک محقق بی طرف را عرضه کند.
افرادی چون ابوریحان بیرونی در تاریخ این کشور کم نیستند. افرادی که به جای واگویه مشکلات و کمبودها، سعی در هماهنگ کردن خود با آنها و رشد دادن دانش نوین دارند و این گونه است که شعله ایزدی دانش در این سرزمین هیچ گاه خاموش نخواهد شد.