گفت‌وگو با مهرداد رئیسی، مدیر انجمن گویندگان جوان: استفاده از لهجه، کارتون‌ها را جذاب‌تر می‌کند

اشاره: مهرداد رئیسی، کسی است که چند سال پیش چند جوان را که صدای خوبی داشتند دور هم جمع کرد و انجمن گویندگان جوان را تشکیل داد. این گروه تمرکز خود را بر دوبله کارتون گذاشتند. ابتدا، دوبلورهای باسابقه با راه‌اندازی و فعالیت انجمن گویندگان جوان بشدت مخالفت کردند؛ مخالفتی که همچنان ادامه دارد، اما مهرداد رئیسی و گروهش به کارشان ادامه دادند و تلاش کردند با نوآوری در دوبله کارتون این برنامه‌ها را برای مخاطبان این آثار دیدنی‌تر کنند. یکی از این نوآوری‌ها استفاده از لهجه‌ مناطق مختلف ایران در دوبله بود. مثلا در کارتون شگفت‌انگیزان، یکی از شخصیت‌ها با لهجه جنوبی صحبت کرد. این اقدام مهرداد رئیسی هر چند اعتراض دوبلورهای باسابقه را برانگیخت، اما بشدت مورد استقبال مردم قرار گرفت. در گفت‌وگویی که می‌خوانید، رئیسی درباره شیوه‌های کارش بیشتر توضیح داده است.

در ترجمه متن و دیالوگ کارتون‌های خارجی چقدر دخل و تصرف می‌کنید و چقدر به متن اصلی وفادار می‌مانید؟

دخل و تصرف در ترجمه و دیالوگ‌ها تا حدی انجام می‌شود که به بومی‌سازی و پرهیز از گرته‌برداری غلط زبانی مربوط شود‌. بومی‌سازی در تعریف دوبله آمده و در دوبلاژ این اجازه به زبان مقصد داده می‌شود تا با تغییراتی در دیالوگ (به شکلی که به روند اصلی داستان صدمه نزند و هدف اصلی اثر را دنبال کند)، آن را برای مخاطب ملموس‌تر کند. به عنوان مثال ممکن است طنزهایی در زبان اصلی به کار رفته باشد که اجتماعی بوده و مربوط به کشوری خاص باشد. در این صورت اگر فضای توضیح آن در دیالوگ‌ها موجود نباشد، باید از معادل یا مشابه فارسی یا در نهایت با رعایت هدف کارگردان (مثلا خنداندن مخاطب) جایگزینی مناسب برایش در نظر گرفته شود.

نظرتان درباره بومی‌سازی در دوبله کارتون چیست؟

نیاز به بومی‌سازی در دوبله انیمیشن بیش از فیلم حس می‌شود، چون بیشتر مخاطبان کارتون را کودکان تشکیل می‌دهند و تفهیم مطالب، آن هم مطالب موجود در فرهنگ و جامعه‌ای بیگانه برای آنان به زبان مادری، موضوعی ضروری است. ما در دوبلاژ کارتون این گونه موارد را همواره در نظر داریم.

شما لهجه را وارد دوبله کارتون کردید. این کار موافقان و مخالفان زیادی دارد. از انتخاب این روش در دوبله بگویید و این که چقدر در این کار موفق یا ناموفق بوده‌اید؟

در دوبلاژ انیمیشن بله، ولی استفاده از گویش (لهجه) در آثار سینمایی پیش از حضور بنده در این عرصه نیز معمول بود، (به عنوان مثال فیلم سینمایی آستریکس و اوبلیکس با لهجه لری از صدا و سیما پخش شد.) انتخاب این روش در دوبلاژ انیمیشن در بسیاری موارد برگرفته از زبان اصلی آثار است، به عنوان مثال​ لهجه بریتیش، اسکاتلندی و تگزاسی ولی هدف بنده از به‌کارگیری گویش‌ها، احترام به لهجه‌های مختلف و شناساندن​آن به نسل‌های جدید و آینده و همچنین فارسی‌زبانان کشورهای همسایه است. ما در کشور پهناورمان بیش از ۳۰۰ نوع گویش مختلف داریم که متاسفانه رو به زوال هستند. از نظر من زنده نگه داشتن گویش‌ها در دوبلاژ آثار علاوه بر شیرین‌تر کردن آنها جزو رسالت دوبلاژ فارسی نیز محسوب می‌شود. انجام این کار مستلزم شناخت خوب از گویش مورد نظر و به‌کارگیری صحیح آن به شکلی است که خدای ناکرده توهین تلقی نشود. مثلا من از بسیاری افراد مختلف ساکن جنوب و شمال کشور شنیده‌ام که انیمیشن شگفت‌انگیزان را بارها ​ صرفا به دلیل وجود گویش شمالی و جنوبی در دوبلاژ این اثر تماشا کرده‌اند. در مجموعه انیمیشن‌های آموزشی گاز روستایی (پژمان، پریا و حسن خطر داره...) که مدیریت دوبلاژش را بنده بر عهده داشتم نیز سعی شد، از ترکیب گویش‌های مختلف، گویشی جدید و غیرمنسوب به مکانی خاص ساخته شود و به شیرینی کار بیفزاید که بر حسب آمار، خوشبختانه مورد توجه و پسند مخاطبان سراسر کشور واقع شده بود.

دوبلور حرفه‌ای از نظر شما چه ویژگی‌هایی دارد؟ بخصوص کسانی که در دوبله کارتون فعالیت می‌کنند.

دوبلور حرفه‌ای کسی است که همزمان، دیدن، شنیدن، خواندن، سینک‌گویی و بازی مناسب را با چاشنی خلاقیت به نمایش بگذارد. در دوبلاژ انیمیشنی که در انجمن گویندگان جوان انجام می‌شود، علاوه بر موارد بالا رعایت عکس‌العمل‌های میمیکی شخصیت‌ها و سینک‌های فیزیکی مربوط به حرکات و حالات شخصیت‌ها، حین گویندگی بسیار مهم و قابل توجه است.

به قول استادم، پدر دوبلاژ ایران، مرحوم علی کسمایی، فقط جنس صدا در دوبلاژ لازمه گویندگی خوب نیست، بلکه داشتن شعور کافی برای درک بازی شخصیت اثر سینمایی و باورپذیرتر کردن فارسی صحبت کردن آن شخصیت هم، لازمه دوبلوری خوب است.

آیا شما در زمینه دوبله کارتون‌های ایرانی هم فعالیت دارید؟ در دوبله این آثار هم از همان دوبلورهای آثار خارجی استفاده می‌کنید؟

بله، بسیاری از انیمیشن‌های بلند و کوتاه ساخت ایران و بازی‌های رایانه‌ای تولید داخل را به فارسی صداگذاری کرده‌ایم. در دوبله این آثار هم از همان گویندگان آثار خارجی استفاده می‌کنیم. تنها تفاوتی که در دوبله این نوع آثار وجود دارد، موسیقی گفتار آنهاست. لحن و موسیقی دوبلور یک اثر فرانسوی با یک اثر ایرانی با آمبیانس‌های محیطی (صداهای عمومی) مربوط​ باید هماهنگ و متفاوت باشد، هرچند در هر دو کار دوبلور فارسی صحبت می‌کند.

دوبله یک کارتون چقدر زمان می‌برد؟ آیا وقت کافی برای این آثار می‌گذارید؟ چون برخی بر این باور هستند که دوبله کارتون زمان زیادی احتیاج ندارد و لازم نیست حروف و کلمات با صورت و لب شخصیت‌های کارتونی کاملا هماهنگ باشد.

دوبله یک کارتون در انجمن گویندگان جوان و با شیوه‌ای که بنده در ایران پایه‌گذاری کردم، حداقل سه روز زمان می‌برد که کیفیت، اولین و مهم‌ترین فاکتور آن است. متاسفانه در حال حاضر دوبله این گونه آثار در مجموعه‌های دیگر یک روزه انجام می‌شود که اصلا خوب نیست.

رعایت همزمانی ادای دیالوگ با باز و بسته شدن لب شخصیت داستان، در دوبلاژ انیمیشن بسیار حساس‌تر و مهم‌تر از فیلم است چون مخاطبانی بسیار دقیق و ناظرانی بی‌طرف دارد.

به هیچ وجه دوبلاژ انیمیشن ساده‌تر از فیلم نیست و برعکس به دلیل ضرباهنگ سریع و غیرطبیعی دیالوگ‌گویی و اصلا صحبت و حس گرفتن و سرانجام باورپذیر کردن شخصیت‌هایی که نمونه زنده و حاضر آنها موجود نیست (به‌عنوان مثال کمد، صابون، قوری و حیوانات مختلف) خیلی دشوارتر است.