مناظره؛ تحولی در ساختار برنامه‌های گفت‌و‌گومحور

آنچه مناظره را از اصطلاحاتی مانند جدل جدا می‌کند، قرار گرفتن آن بر محور یکسری اصول و برخورداری از نوعی ساختارمندی و انسجام است. مناظره گفت‌و‌گو و تعامل بر سر موضوعی واحد از دو دیدگاه مختلف و بعضا متضاد و متعارض با یکدیگر است. همین اتفاق است که این قالب از برنامه‌سازی را جذاب می‌کند. سابقه استفاده از مناظره‌ها در تولید برنامه‌های تلویزیونی به برنامه‌های گفت‌و‌گومحور تلویزیون که عمدتا نقد و بررسی یک اثر با حضور نماینده‌ای از تیم تولید و یک منتقد شکل می‌گرفت، بر‌می‌گردد، اما امروزه مناظره در قاب تلویزیون معنای دیگری دارد و درواقع یعنی حضور نمایندگان دولت و کارشناسان با مدیریت زمان از سوی مجری برای رسیدن به نتایجی مطلوب است. این نتایج می‌تواند رسیدن به راهکارهایی برای رفع موانع موجود و رسیدن به وضع مورد نظر در برنامه‌ریزی‌های مدون نهادها و سازمان‌هایی باشد که نمایندگانشان در برنامه حضور می‌یابند.

ابزارهایی که در مجادله و مناظره به‌کار گرفته می‌شود، تفاوت‌هایی اساسی با هم دارد. مناظره بر پایه مستندات و همراه با ارائه مدارک و شواهدی برای حرف‌های مطرح شده در برنامه است، اما مجادله گاه با سفسطه همراه می‌شود و معمولا نتیجه‌ای دربر ندارد.

پخش مناظره‌های تلویزیونی دو نفره در دهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری در سال 88 توانست مخاطبان زیادی را به خود جلب کند؛ مناظره‌هایی که در مواردی به جدل ختم شد و به حواشی و وقایع آن روزها هم دامن زد. تاثیر مثبت و منفی این مناظره‌ها در اذهان عمومی به قدری زیاد بود که برخی گفته‌ها و اظهارات برسر زبان مردم افتاد و بعدها حتی به‌عنوان تکیه‌کلام‌هایی سیاسی از سوی آنان بیان شد. این برنامه‌ها همچنین در زمان پخش خود قابلیت سوژه‌سازی بالایی داشتند و نقل محافل خبری و طعمه مطبوعات و خبرگزاری‌های داخلی و خارجی شدند. تاثیر این گفت‌و‌گوها بر دولت دهم سایه افکنده بود و در انتخابات یازدهم نیز با اصلاح و تعدیل‌هایی از سر گرفته شد. صدا و سیما با وجود حساسیت‌های موضوعی برگزاری این مناظرات، باز هم یکه‌تاز صراحت در بیان مواضع و دیدگاه‌های مختلف نامزدها درباره موضوعات متعدد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شد و با برگزاری گروهی مناظره‌ها و در نظر گرفتن سهمی عادلانه برای همه نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری، قضاوت را برای مردم آسان‌تر کرد. هر چند بسیاری از رسانه‌های دیداری و شنیداری دیگر در کنار تلویزیون، انتخابات را به‌عنوان یکی از محورهای خبری خود پیگیری می‌کردند، اما بیشترین سهم را در این زمینه باید برای تلویزیون قائل شد که نقش موثر و چشمگیری در معرفی دقیق‌تر و جامع پیشینه فعالیت‌ها و نظرات نامزدها داشت.

این مناظرات در فرم و ساختار ارائه‌شان نیز با تحولاتی همراه شد و از قالب گفت‌و‌گوی خشک و رسمی و بدون تنوع به برنامه‌هایی دارای بخش‌های متعددی تبدیل شد؛ سوالات کوتاه و مصداقی‌تر شد، پرسش‌هایی تصویری به کار ضمیمه شد و سوالات غیرتشریحی و المان‌هایی از این دست، آزمایش و رقابتی پایاپای نظیر کنکور سراسری را برای نامزدها فراهم آورد. گرچه این ساختار گاهی از سوی نامزدها مورد انتقاد قرار می‌گرفت و بعضی از آنها به نشانه اعتراض از پاسخگویی به پرسش‌ها امتناع می‌کردند، اما سرانجام این مردم بودند که توانستند در پایان زمان تبلیغات و تماشای برنامه‌های انتخاباتی به خواسته‌هایشان جامه عمل بپوشانند یا بر موضع قبلی خود پافشاری کرده یا با تماشای این برنامه‌ها از انتخاب قبلی‌شان منصرف شده و فرد شایسته‌تری را برای رای دادن انتخاب کنند. مناظره‌های تلویزیونی پس از پایان انتخابات نیز به دلیل امتیازات و تاثیر مثبتی که در ایجاد شفافیت و صراحت داشت، ادامه یافت و مدیران رسانه ملی تصمیم گرفتند این شکل از برنامه‌سازی را به‌عنوان قالبی ثابت مد نظر قرار دهند. در ضمن دامنه موضوعات از مباحث سیاسی صرف فاصله گرفت و حوزه مفاهیم به عرصه‌‌های فرهنگی، مطبوعاتی، اجتماعی و اقتصادی همراه با حضور مسئولان ارشد این عرصه‌ها کشیده شد.

بنابراین گرچه مناظره‌های تلویزیونی پیش از این متولد شده بود و سال‌ها از حیات آنها می‌گذشت، اما به‌کارگیری آنها برای طرح مسائل سیاسی و مقطعی انتخابات، به بازتولید دوباره این قالب در فضای رسانه‌ای کشور منجر شد. با این امید که چنین برنامه‌هایی بتواند برنامه‌های گفت‌و‌گو‌محور و یکسویه تلویزیون را با چالش و پرسش اساسی رو‌به‌رو کند.

قصیده سالک