جنگ و دوربین؛ روایت هنرمندان لبنانی
شرایط سیاسی و اجتماعی در کشور لبنان ناپایدار است و سیاستمداران و اهل فن در این رابطه بهنوعی بیثباتی در آن اشاره میکنند.
حملات ارتش اسرائیل به جنوب لبنان و اقدامات تجاوزکارانه کشور اسرائیل، هم شرایط زندگی را برای مردم عادی این کشور سخت کرده و هم صنعت سینمای لبنان را در وضعیت بغرنج و ناپایداری قرار داده است. بهدلیل شرایط جنگی و پرواز مداوم جنگندههای مهاجم اسرائیلی در نقاط مختلف لبنان، تولیدات سینمایی در معرض خطر حملات مستقیم و غیرمستقیم این جنگندهها قرار دارند. با این حال، هنرمندان سینمای لبنان که در کنار سرگرمیسازی برای مردم جنگزده کشور خود مسئولیتی اجتماعی نیز بر دوش خود احساس میکنند، از پا ننشسته و با تولید آثار تازه تلاش دارند نقش مهمی در شرایط سخت سیاسی و اجتماعی کشور خود ایفا کنند. این در شرایطی است که هنرمندان بومی، برای کسب سرمایه لازم برای خلق تولیداتشان نیز با چالشهای زیادی روبهرو هستند.
نگاه متفاوت به تهاجم اسرائیلی
در چنین اوضاعواحوال و وضعیتی است که کریم کاظم، درام اجتماعی پرتنش تازه اش «لولهها» را آماده نمایش عمومی کرده است. اگر چه خط کلی داستان فیلم در رابطه با موضوع مهاجران است، اما این داستان شرایط سخت سیاسی ناشی از تهاجم دشمن اسرائیلی را نیز از نظر دور نداشته است. منتقدان سینما و جبهه روشنفکری لبنان، کریم کاظم را یکی از بهترین و خلاقترین فیلمسازان دو دهه اخیر سینمای کشور معرفی میکنند. لولهها پنجمین ساخته سینمایی این سینماگر خلاق است که بهدنبال موفقیت بالای فیلم دیگر او «اختاپوس» ساخته شده و در حقیقت اسپینآفی بر درام اجتماعی سال ۲۰۲۴ «موندو» این هنرمند بهحساب میآید. اینبار یکی از کاراکترهای مکمل موندو تبدیل به شخصیت محوری داستان شده و ماجراهای لولهها را بهپیش میبرد. کاراکتر حسن (با بازی قصان سعد) مدتی است که از شغل مورد علاقه اش در مرکز آب کشور بازنشسته شده است. با این حال، او از پا ننشسته و روزانه به همسایههای خود در دهکدهای کوچک در لبنان کمک میکند. حسن که توان جواب رد دادن به همسایگان را ندارد، به قدری خود را درگیر مسائل و مشکلات همسایگان کرده، که زمانی برای رسیدگی به امور خانه و خانواده ندارد و نمیتواند برای صمیمیترین دوست خود عزاداری کند. زمانی که اهالی دهکده کشف میکنند مرگ این دوست صمیمی یک تصادف معمولی نبوده، اوضاع پیچیده شده و ماجراها رنگ و شکل دیگری بهخودش میگیرد. همه اینها در شرایطی است که زندگی اهالی دهکده تحت تاثیر حملات و تهاجم نیروهای ارتشی اسرائیل به نقاطی از خاک لبنان قرار دارد.
اهمیت مهاجران و غیربومیها
کریم کاظم دلیل ساخت لولهها را علاقه مردم و تماشاگران به سرنوشت کاراکتر حسن در موندو بیان کرده و ادامه میدهد: «تماسهای زیادی داشتم که درباره سرنوشت این کاراکتر کنجکاوی میکردند و این مساله برایم بسیار جالب بود. خیلیزود متوجه شدم سوژه فیلم بعدیام را پیدا کردهام. دیدار دوباره با دهکده و قصان سعد در شرایطی که لبنان این روزها با آن رودرو است، حکم یک ضرورت را داشت. تماشاگران سینما تا قبل از این فیلمی درباره روستاهای لبنان با حضور بازیگران غیرحرفهای را تجربه نکرده بودند. قصدم مکاشفه در درونیات دهکده و مردم آن بود که با موضوعاتی مثل کمآبی، مهاجران و تهاجم ارتش خارجی روبهرو هستند. برای همین احساس میکردم بسیاری از نقشهای فیلم را باید به اهالی خود روستا بسپارم. گشتوگذار حسن در سطح روستا که با نوعی شوخطبعی همراه است، کمک میکرد تا تماشاگران با جنبههای تازه و کشفنشدهای از زندگی لبنانیها آشنا و همراه شوند. کارگردانی لولهها کمک کرد تا فرصت صحبت درباره مشکلات روزمره زندگی اهالی یک دهکده را پیدا کنم. واقعیت این است که مردم روستاها تنها با یک دشمن متجاوز خارجی سروکار ندارند. این دو موضوع، یعنی آب و مهاجران موضوعاتی هستند که اهمیتی برابر با مشکل تجاوز خارجی دارند و مردم را به همان اندازه درگیر خود کردهاند. شما در دهکدهها با آدمهایی سروکار دارید که ناگهان ناپدید میشوند و کسی جویای احوال آنان نیست، چرا که مهاجر و غیربومی هستند.»
فیلمساز خبرنگار
داستان لولهها دوست متوفای حسن را یک کارگر مهاجر معرفی میکند و این نکته، به فیلم رنگوبویی سیاسیتر میدهد. این در حالی است که کاظم خودش را بهعنوان فیلمسازی معرفی میکند که توانایی بالایی برای صحبت درباره مسائل سیاسی ندارد و در عین حال، نمیتواند نسبت به موضوعات و مسائل مهمی که در محیط پیرامونش اتفاق میافتد بیتفاوت باشد: «من قبل از این با روزنامهها بهعنوان خبرنگار همکاری کردهام و از اهمیت اخبار اطلاع دارم. پدرم هم سابقهای طولانی در کار خبررسانی داشته است. برای همین اخبار در تمام عمرم در یک قدمیام حضور داشته است و نمیتوانم از دستش فرار کنم. وقتی شما از جایی مثل لبنان میآیید، این یک چیز کاملا طبیعی و مرسوم است. از قبل از تولد من جنگ در این کشور وجود داشته و تا به امروز هم ادامه دارد.»
طرح پرسشهای مهم بعدی
با این همه، کاظم خودش را فیلمسازی سیاسی نمیداند و ادامه میدهد: «شاید در ساختن فیلمهای سیاسی خیلی خوب نباشم. دلیلش هم این است که سیاست حوزه فعالیت من نیست و تجربه زیادی در این زمینه ندارم. با وجود این، پسزمینه زندگیام با سیاست و فلسفه آمیخته شده و مسائل سیاسی خواسته و ناخواسته درون کارهایم جای میگیرند. برای من هم مثل بسیاری از مردم عادی پرسشهای زیادی درباره تجاوز و تهاجم ارتش خارجی، عدالت اجتماعی و نوع زندگی مردم وجود دارد. من هم سعی میکنم این پرسشها را در فیلمهایم به اشتراک بگذارم. طبیعی است که نوع طرح این پرسشها به همانشکلی نیست که سیاستمداران عرضه میکنند. پرسش اصلی مطرحشده از جانب من این است که معنی و مفهوم زندگی چیست. بهدنبال طرح این پرسش است که پرسشهای مهم بعدی از راه میرسند و به مسائل اجتماعی و سیاسی روز میرسند.»
نمایش تصویر کامل اتفاقات
فیلمساز طرح مسائل مربوط به آب و بیآبی را بهاندازه بحث درباره تجاوز و اشغال مهم و اساسی میداند. بههمین دلیل است که مضمون آب در دو فیلم آخر او اهمیت بیشتری پیدا کرده و تمرکز اصلی روی آن است. کاظم اشاره میکند که موضوع آب برای قرنها موضوع مطرحشده در بین همه جوامع و ملتها بوده و قدمتی به اندازه قدمت نوع انسان دارد: ما همزمان با چیزهایی مثل تجاوز و اشغال توسط نیروهای اسرائیلی، تضادهای قومیتی و آب روبهرو هستیم و نمیتوانیم در آثارمان دربارهشان صحبت نکنیم. واقعیت این است که بسیاری از مردم کشور تحت تاثیر جنگ با اسرائیل هستند و فیلمها و آثار زیادی در این ارتباط تولید و پخش میشوند، اما من بهعنوان یک فیلمساز باید تمام تصویر را ببینم و منعکس کنم. وظیفه من این است که چیزهایی را به نمایش بگذارم که ممکن است دیده نشوند و یا اهمیت چندانی به آنها داده نشود. در کنار کارگردانی، حرفه فیلمبرداری را هم دنبال کردهام و بهعنوان یک فیلمبردار میدانم چه چیزهایی را باید فیلمبرداری کرده و نمایش بدهم. وقتی صحنهای را مینویسم دقیقا میدانم که قرار است چگونه فیلمبرداری شود. فیلمهای ما باید تمام تصویر را به تماشاگران بومی و خارجی ارائه کنند، تا آنها بتوانند تصویری کامل از آن اتفاقاتی داشته باشند که در اینجا رخ میدهد.
گفت و گو
