وقتی سردرد کلافه‌ات می‌کند!

این روزها تنش‌های اجتماعی ناشی از آلودگی‌های صوتی و آب و هوایی و مسائل اجتماعی و اقتصادی چنان بر زندگی مردم و بخصوص شهرنشین‌ها سایه‌افکنده که می‌توان تاثیرات منفی آن را در سلامت روحی و روانی و همچنین جسمانی تمام اقشار جامعه به وضوح دید. یکی از این مشکلات که متاسفانه بسیاری از آن شکایت دارند و نسبت به گذشته روند رو به رشدی دارد، سردرد است؛ این در حالی است که آمار‌ها نشان می‌دهد تنها یک تا 2 درصد سردردهای مردم علت عضوی مانند تومور مغزی دارد.

سردرد از شکایت‌های شایعی است که مختص یک گروه سنی نیست بلکه در تمام رده‌های سنی دیده می‌شود و البته در کودکان نیز بسیار شایع است. همین مساله شاید به ظاهر ساده می‌تواند مشکلات بیشماری برای کودک از جمله افت تحصیلی، عدم حضور در مدرسه و کاهش فعالیت‌های اجتماعی را به وجود آورد.

اغلب والدین وقتی کودکشان دچار سردرد‌های مکرر می‌شود با تصور وجود یک بیماری جدی به پزشک مراجعه می‌کنند، اما در اغلب موارد با انجام آزمایشات و تست‌های لازم معلوم می‌شود سردردها مربوط به میگرن است. طبق آمارها علت مراجعه 16 درصد از کودکان به کلینیک‌ها را سردرد تشکیل می‌دهد و 75 درصد سردرد در کودکان مربوط به میگرن است. گروه دیگری که خیلی با این مشکل دست و پنجه نرم می‌کنند افراد میانسال و بخصوص خانم‌ها هستند.

سردرد بیماری نیست بلکه یک نشانه یا علامت است. در اغلب موارد بیماری‌هایی که سردرد ایجاد می‌کند خوش خیم هستند، ولی بندرت بیماری‌های جدی و خطرناک هم می‌توانند سردرد ایجاد کنند، به طور مثال می‌توان به سردرد به دلایل؛ بالا بودن فشار خون، انواع تومورهای مغزی، سردرد‌های عفونی مثل سینوزیت و مننژیت و سردرد با زمینه بیماری‌های چشمی، سردردی که منشأ آن بیماری‌های دندان یا آلرژی یا سردردی که در اثر ضربه مغزی و خونریزی ایجاد می‌شود، اشاره کرد. بنابراین هر سردردی میگرن نیست.

در هر نقطه از بدن انسان زمانی می‌توان درد را احساس کرد که در آنجا گیرنده مخصوص درد وجود داشته باشد، جالب اینجاست که خود نسج مغز فاقد گیرنده مخصوص درد است ولی رگ‌های خونی داخل مغز و پرده‌های مغزی و عضلات کاسه سر و صورت گیرنده‌های درد دارند و در اثر فشار و التهاب و عفونت و گشاد یا تنگ شدن رگ‌های داخل و خارج جمجمه این گیرنده‌های درد تحریک می‌شوند و در نتیجه انسان احساس سردرد می‌کند.

میگرن یکی از انواع سردردهاست که بسیار شایع است و اگر گریبان‌گیرتان شود، آنقدر آزارتان می‌‌دهد که گاهی از شدت درد، مجبور می‌شوید تمام کارهای روزانه را تعطیل کنید و به محیطی آرام و تاریک پناه ببرید تا شاید درد کمی فروکش کند. سردرد میگرنی معمولا به صورت ضربان‌دار است و اغلب با تهوع و اختلال در بینایی نیز همراه است. اگرچه در اکثر موارد میگرن با سردردهای شدید همراه است؛ ولی هر سردرد شدیدی میگرن نیست و بعکس، حتی ممکن است سردرد میگرن به صورت یک درد خفیف بروز کند.

میگرن معمولا در یک سمت سر شدیدتر از سمت دیگر حس می‌شود. درد اغلب به قدری شدت دارد که می‌تواند فعالیت‌های روزمره را حتی تا چند روز، مختل کند. سردرد ضرباندار معمولا در یک طرف سر در نزدیکی گیجگاه، پیشانی و چشم‌ها رخ می‌دهد. بیشتر افراد میگرنی به نور، صدا و فعالیت‌های خفیفی مثل بالارفتن از پله‌ها، به هنگام سردرد حساس می‌شوند و اغلب آنان در حمله سردرد دچار تهوع، استفراغ و مشکلات بینایی می‌شوند.

میگرن یکی از شایع‌ترین علل سردرد است. بیشتر افرادی که میگرن دارند به حملات پی در پی سردرد دچار می‌شوند و اغلب آنها سابقه طولانی چندین ساله سردرد دارند، در بعضی موارد سردرد خفیف است یا مثلا فقط احتمال یک حمله میگرنی در هر ماه وجود دارد که این باز قابل تحمل است، ولی در مواردی فواصل حملات کمتر است به طوری که ممکن است در هفته چندین حمله میگرنی پیش بیاید؛ این شرایط دیگر غیرقابل تحمل بوده و گاهی می‌تواند مانع کار و زندگی شده و تاثیر منفی در فعالیت روزانه بگذارد و در برخی افراد مانع فعالیت‌های اجتماعی می‌شود تا جایی که حتی زندگی آنان را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد.

با این‌که هر روز شاهد پیشرفت‌های چشمگیری در درمان میگرن هستیم، ولی هنوز علت اصلی سردرد میگرنی بوضوح روشن نشده.

آنچه مسلم است ارث و زمینه خانوادگی می‌تواند عامل اصلی باشد. معمولا یکی از سوالاتی که پزشک از بیماران میگرنی می‌کند این است که به غیر از شما آیا فرد دیگری در خانواده‌تان سردرد دارد یا خیر.

در اغلب موارد جواب این سوال مثبت است. بیمارانی که دچار میگرن هستند معمولا پدر، مادر یا برادر، خواهر و عمو و دایی آنها نیزاز میگرن رنج می‌برند.

تحقیقات نشان می‌دهد علاوه بر ارث، ماده شیمیایی به نام سروتونین نیز می‌تواند در بروز این بیماری نقش داشته باشد. سوخت و ساز غیرطبیعی سروتونین که یک انتقال‌دهنده عصبی فعال‌کننده عروق است و در پلاکت‌ها و سلول‌های مغز یافت می‌شود، نقش عمده‌ای ایفا می‌کند. قبل از بروز سردرد، سروتونین پلاسما افزایش می‌یابد و همین امر سبب گشاد شدن شریان کاروتید داخل جمجمه‌ای و تاثیر آن بر شریان‌های سر و عروق مغزی و شبکیه می‌‌شود.

مطالعات نشان داده‌اند، قابلیت نفوذپذیری شریان‌های اتساع یافته، افزایش پیدا می‌کند و واکنش‌های التهابی موضعی در مجاورت شریان‌های متسع به وقوع می‌پیوندد. این فرآیند با افت میزان سروتونین پلاسما و بروز دردهای ضربان‌دار ادامه می‌یابد.

سردردها ممکن است با سیکل قاعدگی، نور زیاد، استرس، افسردگی، بی‌خوابی، خستگی، استفاده بیش از حد دارو و مصرف غذاهای حاوی تیرامین، نیتریت‌ها (غذاهایی مانند پنیرهای کهنه و بسیاری از انواع غذاهای کنسروی حاوی مواد نگهدارنده). یا فرآورده‌های لبنی، آغاز شود. در برخی از خانم‌ها مصرف قرص‌های خوراکی ضدبارداری، دفعات و شدت حملات میگرنی را افزایش می‌دهد.

ولی آنچه مسلم است میگرن در اثر تورم عروق خونی و تحریک گیرنده‌های درد اعصاب اطراف عروق حس درد به وجود می‌آید.

میزان شیوع میگرن بستگی به نحوه زندگی و محیط زندگی و آب و هوا نیز دارد. به طوری که در جوامع روستایی میزان شیوع میگرن بسیار کمتر از جوامع شهری بخصوص تهران است. طبق آماری که در دومین کنگره سردرد ارائه شده است بیش از 75 درصد تهرانی‌ها سردرد دارند که البته همه این سردردها میگرنی نیست و سردردهای عصبی، سردرد مزمن، سردرد‌های ناشی از آلودگی هوا و آلودگی صوتی، استرس و اضطراب و تنش‌های محیطی را نیز شامل می‌شود.

به طور متوسط 13 درصد جمعیت کشور ما به سردرد میگرنی مبتلا هستند که از این میان خانم‌های میانسال سهم بیشتری دارند و در کل حدود 22 درصد موارد میگرن در خانم‌ها تظاهر می‌کند.

لازم به توضیح است که سردرد در کودکان نیز دیده می‌شود به طوری که سن شروع آن در پسر بچه‌ها 7 ـ 2 سالگی و در دختر بچه‌ها 10 ـ 9 سالگی است.

میگرن یک نوع سردرد ضربان‌دار است که می‌تواند در یک طرف یا هر دو طرف سر ایجاد شود. این نوع سردرد معمولا با تهوع، استفراغ و کاهش اشتها همراه است.

یکی از نشانه‌های ویژه آن احساس جرقه‌های نورانی است که معمولا قبل از بروز درد، بیمار آن را می‌بیند و این علامت می‌تواند پیش‌درآمدی برای شروع سردرد باشد.

معمولا افرادی که میگرن دارند به نور حساس هستند و ترجیح می‌دهند در یک اتاق تاریک استراحت کنند. از عواملی که باعث تشدید علائم در بیمار می‌شود می‌توان به فعالیت‌های فیزیکی، ورزشی و سروصدا اشاره کرد. در ضمن بعضی از بوها مثل عطر و ادکلن‌های تند یا بوی بعضی غذا‌ها می‌تواند سردرد میگرنی را تحریک کند. خانم‌هایی که دچار سردرد میگرنی هستند معمولا در زمان قاعدگی خیلی بیشتر دچار این نوع سردرد می‌شوند.

مدت زمان حمله میگرن می‌تواند از چندین ساعت تا چند روز طول بکشد.

معمولا سردرد‌های میگرنی با گرفتن شرح حال از بیمار تشخیص داده می‌شود. در معاینات عصبی هیچ گونه نکته غیرطبیعی یافت نمی‌شود MRI مغز یا CT اسکن یا الکتروآنسفالوگرافی (نوار مغزی) عادی است و این گونه آزمایشات صرفا جهت رد سایر علل احتمالی ممکن است درخواست شوند.

توصیه‌ای که با به‌کارگیری آن می‌توانید به میزان قابل ملاحظه‌ای از بروز سردرد میگرنی بکاهید شامل، داشتن نظم و ترتیب در ساعات خواب و بیداری و غذا خوردن است. اگرچه شاید به نظر خیلی بی‌اهمیت و پیش‌پاافتاده به نظر برسد، ولی افرادی که این اصول را رعایت کرده‌اند تاثیر زیاد آن را درک کرده‌اند.

آنان به خوبی دریافته‌اند که گرسنگی، بی‌خوابی، کم‌خوابی یا بدخوابی و حتی زیاد خوابی همگی عواملی است که می‌تواند باعث تحریک و شروع سردرد میگرنی شود. سردردهای میگرنی معمولا در روزهای تعطیل بیشتر است؛ چراکه معمولا در این روزها که کار و فعالیت روزانه کم می‌شود فرد تمایل دارد حداقل یک ساعت بیشتر از حد معمول بخوابد و همین امر جرقه‌ای است برای شروع سردرد میگرنی.

بنابراین اگر شما هم دچار سردردهای میگرنی هستید باید همیشه سعی کنید در یک ساعت بخصوص بخوابید و در یک ساعت مشخص هم بیدار شوید و در ضمن منظم بودن ساعات غذا خوردن نیز مهم است، چون گرسنگی نیز یکی از عواملی است که منجر به شروع سردرد می‌شود، در ضمن قهوه و نسکافه اگر مداوم و بیش از حد مصرف شود یا ناگهانی قطع شود، می‌تواند سردرد میگرنی را تشدید کند.

جالب است بدانید بیمارانی که سردرد دارند معمولا از انواع و اقسام مسکن‌ها استفاده می‌کنند که خود مسکن‌ها اگر مداوم و طولانی مدت مصرف شود، می‌تواند ایجاد سردرد کند.

برخی از غذاها بخصوص فست‌فودها مانند سوسیس، کالباس، پیتزا و بخصوص پنیر پیتزا و انواع سس‌های گوجه‌فرنگی، سس مایونز و انواع نوشیدنی‌های گازدار و غذاهای کنسرو شده می‌تواند سردرد را تشدید کند.

همچنین مصرف قرص‌های ضدبارداری برای میگرن مضر است و باعث تشدید سردرد می‌شود.

در این میان شاید شما هم تجربه کرده باشید که در مسافرت و تغییر آب و هوایی سردردتان عود می‌کند، بنابراین مسافرت هم یکی از عوامل بروز سردرد است.

فراموش نکنید مصرف سیگار و الکل علاوه بر هزاران ضرری که دارد، یکی از عوامل تشدیدکننده سردرد میگرنی است.

و بالاخره استرس و اضطراب که رد پایش در اغلب بیماری‌ها دیده می‌شود در این بیماری نیز تاثیرش را بر جای می‌گذارد.

اگرچه نمی‌توان از همه حمله‌های میگرن پیشگیری کرد، ولی می‌توان با شناسایی عواملی که باعث تحریک و ایجاد حمله‌ها می‌شود از شمار حمله‌ها و شدت آنها کاست. یکی از روش‌های موثر در کاهش حملات میگرنی ورزش است.

تحقیقات نشان داده ورزش و پیاده‌روی البته در زمانی که شخص سردرد ندارد در کاهش میزان حمله‌های میگرنی موثر است.

یوگا نیز با مکانیسم کاهش استرس و اضطراب در بهبود میگرن تاثیر دارد.

بیوفیدبک نیز از روش‌های موثر در کاهش حملات میگرنی است؛ در این روش بیمار با یادگیری روش‌های کاهش استرس و اضطراب می‌تواند میزان حملات را کاهش دهد. در روش بیوفیدبک، بیمار طی جلساتی با کمک نرم‌افزار مخصوص کامپیوتر، یاد می‌گیرد که چگونه بر استرس خود غلبه کند و این یادگیری مانند دوچرخه‌سواری هیچ وقت فراموش نخواهد شد.

در ضمن با روش نوروفیدبک و با برنامه‌های مخصوص، بیمار می‌تواند طی جلساتی توسط کامپیوتر یاد بگیرد که توانایی تنظیم و تغییر قطر رگ‌های خونی مغز را داشته باشد و در مرحله‌ای که انقباض عروق می‌خواهد شروع شود به طور خودکار شخص قادر خواهد بود تا از بروز مرحله انقباض جلوگیری کند و مانع ظهور علائم میگرن شود.

در ضمن با روش نوروفیدبک و بیوفیدبک می‌توان عضلات شانه و گردن را که دچار اسپاسم و انقباض شده و با فشار روی عروق خونی ایجاد سردرد می‌کند، توسط آموزش‌های رایانه‌ای در حالت شل نگه داشت و از بروز سردرد پیشگیری کرد.

اساس این روش به این صورت است که با ثبت اعمال حیاتی مثل ضربان قلب، تنفس و دمای بدن یا فعالیت الکتریکی مغز و عضلات و ارائه آنها به صورت نمودار یا صدای مخصوص به بیمار، فرد وارد یک چرخه آموزش و تمرین می‌شود که با طبیعی شدن مارکرهای فوق، وی جایزه خود را با شنیدن صدای دلنشین یا نمره بالاتر در نمودار می‌گیرد که در نهایت سبب بهبود رفتاری و کاهش نشانه‌های بیماری می‌شود.

برای انجام آن بیمار معمولا روبه‌روی مانیتور کامپیوتر قرار می‌گیرد و الکترود‌های ثبت مارکرهای فوق به محل مناسب روی سر یا بدن وی متصل می‌شود و اطلاعات به دست آمده از طریق سیستم بلوتوث به کامپیوتر ارسال می‌شود. کامپیوتر این یافته‌ها را به پیام‌های شنیداری و دیداری تبدیل و به بیمار عرضه می‌کند و در هر ثانیه نمره صفر یا یک به بیمار می‌دهد.

از روش‌هایی که در درمان میگرن می‌تواند موثر باشد، استفاده از لیزردرمانی است که در این روش از لیزر با توان کم برای تسکین و کاهش تعداد حملات سردرد و کاهش شدت و مدت زمان سردرد استفاده می‌شود.

به طور کلی این که برای درمان میگرن از چه داروهایی استفاده شود، به شدت و تعداد حمله‌ بیماری بستگی دارد، درمان دارویی میگرن شامل دو مرحله پیشگیری و درمان است.

بیمارانی که سردرد آنها شدید نیست یا تعداد حملات در هر ماه یک تا 2 بار است، معمولا نیاز به درمان دارویی پیشگیری ندارند و درمان آنها در مرحله سردرد با مصرف یک قرص مسکن ساده بهبود می‌یابد، ولی در مواردی که تعداد حملات در ماه بیش از 2 بار است یا شدت حملات زیاد است، لازم است از درمان دارویی پیشگیرانه استفاده شود که این داروها حتما باید با تشخیص و تجویز پزشک صورت گیرد.