حقایقی ازکوچک‌شدن مغز در دوران پیری

یکی از بحث‌هایی که با بالا رفتن سن مطرح می‌شود، کوچک شدن و تحلیل بافت مغز است. تحقیقات صورت گرفته نشان می‌دهد با افزایش سن و پیری مغز، وزن و حجم آن کاهش می‌یابد، شیارهای موجود در سطح مغز عریض و حفره‌هایی به اسم بطن در سطح بافت مغز ایجاد شده و تورم سطح مغز کمتر می‌شود.

این کاهش حجم و وزن مغز به دلیل از بین رفتن عصب‌ها و سلول‌های ویژه انتقال تکانه‌های عصبی، افزایش مایع سلولی و کاهش سرعت انتقال پیام و برقراری ارتباط میان بخش‌های مختلف مغز رخ می‌دهد. 20 درصد از وزن مغز انسان بین 45 تا 85 سالگی کاهش می‌یابد و با بالا رفتن سن، حدود 30 تا 50 هزار عصب در روز از مغز و سیستم عصبی فرد از بین می‌رود. توسعه سیستم بطنی و ایجاد حفره‌ها نیز به خاطر نابودی سلول‌های دربرگیرنده بطن‌هاست. این حفره‌های بطنی مکانی است که مایع مغزی نخاعی در آن قرار دارد. محققان با استفاده از ابزار تشخیصی ام‌آر‌آی و اسکن مغزی بخش‌هایی از مغز را که با بالا رفتن سن دچار نقص در عملکردشان می‌شوند، شناسایی می‌کنند.

اما درصدی از افراد هستند که با بالا رفتن سن، عملکرد ذهنی طبیعی دارند؛ بنابراین علت از دست دادن حافظه، تمرکز، توجه و ناتوانی در انجام کارها تنها با افزایش سن نیست؛ بلکه به دلیل ترکیبی از سایر عوامل مانند رفتارها و عادات ناسالم مغز، تحریکات ناکافی ذهن، تفکر محدود یا راهکارهای کنترل واکنش، رژیم سالم غذایی یا مکمل‌های ناکافی، عدم برقراری تقابلات و همکاری‌های اجتماعی کافی نیز ایجاد می‌شود.

زوال عقل و آلزایمر بیماری‌هایی هستند که با کاهش پیش‌رونده توانایی‌های ذهنی روبه‌رو بوده و دیگر قابل برگشت نیستند. بافت مغز افراد سالمندی که به‌‌رغم عملکرد خوب مغزی در آزمایش‌ها از کاهش حافظه رنج می‌برند، در حال تحلیل بوده و ممکن است در سال‌های نه‌چندان دور دچار آلزایمر و زوال عقل شوند.

اسکن‌های مغزی گرفته شده از این افراد نسبت به افراد سالم، کاهش حجمی بخش خاکستری مغز را نشان می‌دهند و چنانچه این تشخیص در مراحل آغازین صورت گیرد، می‌تواند به تشخیص زودهنگام بیماری آلزایمر کمک کند.

آلزایمر از جمله بیماری‌های پیش‌رونده و تحلیل‌برنده مغزی است که به دلیل تغییراتی که در بافت مغز ایجاد می‌کند، سبب کوچک شدن و نابودی سلول‌های مغزی می‌شود و به جای سلول‌های مغزی، نوعی پلاک‌های پیری به صورت لکه جایگزین آنها می‌شود. این پلاک‌ها رفته‌رفته سلول‌های سالم مغز را نابود می‌کنند. فرد مبتلا به آلزایمر، علائمی اینچنینی دارد:

فرد حافظه خود را از دست می‌دهد، رفتارها و حالات روحی او تغییر می‌کند و در استدلال و قضاوت و تفکر دچار مشکل می‌شود. این علائم معمولا در افراد 65 سال به بالا دیده می‌شوند و با بالا رفتن سن، احتمال بروز این بیماری بیشتر می‌شود.

درواقع با بالارفتن سن، نحوه به ‌یادسپاری اطلاعات در ذهن تغییر کرده و یادآوری آنها دشوارتر می‌شود. این مشکل معمولا حافظه کوتاه‌مدت و بلندمدت را دچار اختلال نمی‌کند؛ بلکه مربوط به وقایع اخیر است که دچار اشکال می‌شود.

در بیماری آلزایمر، حافظه اخیر دستخوش تغییر می‌شود. ابتدا فرد مبتلا به آلزایمر حتی جزیی‌ترین خصوصیات یک فرد را در گذشته به یاد می‌آورد، ولی نمی‌تواند وقایع و گفتگوهایی را که بتازگی اتفاق افتاده‌اند، به خاطر بیاورد و به مرور زمان این مشکل، کل حافظه و حتی حافظه درازمدت فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در زوال عقل و آلزایمر، قشر مغز که مسوول تفکر، حافظه، انجام کارها و شخصیت فردی است، دچار نابودی می‌شود. مرگ سلول‌های مغزی در این ناحیه منجر به بروز برخی اختلالات شناختی و سرانجام ایجاد زوال عقل و آلزایمر می‌شود. معمولا افراد 65 سال به بالا دچار بیماری آلزایمر و زوال عقل می‌شوند.

محققان در بررسی‌هایی که توسط دستگاه ام.آر.آی وی مغز و عملکرد افراد مبتلا به آلزایمر انجام داده‌اند، دریافتند بافت و حجم مغز در این افراد به میزان زیادی تحلیل رفته است و این نوع آزمایش می‌تواند به عنوان یک عمل تشخیصی زودهنگام انجام می‌گیرد و با نشان دادن کوچک شدن مغز در افراد، از خطر ابتلای آنها به آلزایمر در سال‌های بعد خبر می‌دهد.

برای این که از لحاظ مغزی شاداب بمانید و همیشه عملکرد مغزی خوبی داشته باشید باید روزانه روی ماهیچه‌های مغز کار کنید و آنها را فعال نگه دارید. همیشه بکوشید ذهن خود را مشغول انجام کاری همچون کار، کلاس‌های مختلف، ورزش، کارهای هنری و بازی‌های فکری کنید. هرگونه فعالیتی که تمرکز فکری و ذهنی را در فرد ایجاد کند، مغز را تمرین داده و در حالت آماده نگه می‌دارد. درست است که با افزایش سن، مغز انسان نیز پیر شده و از عملکرد طبیعی آن کاسته می‌شود؛ ولی علم و تجربه ثابت کرده است که انجام برخی اقدامات می‌تواند مانع روند طبیعی پیری و کوچک شدن مغز شود یا حداقل به تاخیر بیندازد.

به طور کلی هرچه سن بالا می‌رود، یادگیری دشوارتر می‌شود. 40‌سالگی مرزی است که قوای ذهنی شروع به کم شدن می‌کند، بنابراین بکوشید برای خود برنامه‌های آموزشی قرار دهید. آموختن یک زبان جدید، شرکت در دانشگاه و ادامه تحصیل، یادگیری مطالب جدید و خلاصه هر چیزی که ذهن را فعال نگه دارد، باعث رشد سلول‌های عصبی در مغز شده و ارتباط آنها را با یکدیگر برای بالا بردن قدرت ذهنی حفظ می‌کند. درواقع مغز را به عنوان ماهیچه‌ای در نظر بگیرید که هرچه روی آن ماهیچه کار می‌کنید، قوی‌تر و ورزیده‌تر می‌شود. شرکت در کلاس‌های نقاشی، موسیقی، ورزشی، حل جدول و حتی انجام بازی‌های رایانه‌ای به شادابی و فعال بودن مغز کمک می‌کنند.

در این میان تحقیقات نشان می‌دهد کمبود برخی ویتامین‌ها از قبیل ویتامین B6 وB12 (اسید فولیک) می‌تواند باعث کم‌خونی و نابودی سیستم عصبی به خاطر از بین رفتن حافظه شود؛ بنابراین داشتن یک رژیم سرشار از ویتامین‌های B6 و B12 از قبیل انواع لوبیای غنی از ویتامین B6 و غذاهای دریایی، گوشت و فرآورده‌های لبنی سرشار از ویتامین B12 می‌تواند در کاهش تحلیل سلول‌های مغزی نقش داشته باشد.

درواقع بررسی‌های انجام گرفته حاکی از این است که کوچک شدن و تحلیل بافت مغزی در افرادی که دچار فقر ویتامین B12 هستند، بیشتر دیده می‌شود و می‌تواند شاخصی برای پیش‌بینی وقوع تحلیل بافت مغز در آینده باشد. از سوی دیگر مصرف مواد غنی از ویتامین E از قبیل غلات، حبوبات، سبزیجات برگ سبز و تخم‌مرغ که حاوی ترکیبات آنتی‌اکسیدان هستند، برای پوسته مغز در حالت طبیعی ضروری است.

داشتن شبکه ارتباطی با سایر افراد می‌تواند تاثیر بسزایی روی سلامت مغز داشته باشد و عملکرد مغز را بهبود بخشد و در ارتباط با دوستان، اقوام و همکاران، استرس کمتری را تجربه کرده و مغز فعال‌تر عمل می‌کند.

همچنین خواب کافی در طول شبانه‌روز، همیشه یکی از ملاک‌های درست عمل کردن ذهن در موقعیت‌های مختلف به شمار می‌رود. به گفته پزشکان، هر فرد سالم باید به طور منظم در طول شب 8 ساعت بخوابد. این میزان خواب پیوسته فرد را در مقابل بیماری‌های مزمن مرتبط با افزایش سن از قبیل از دست دادن حافظه، محافظت می‌کند.

تحقیقات نشان می‌دهد بالا بودن فشار خون، سرعت تحلیل بافت مغز و از بین رفتن توانایی‌های مغزی را افزایش می‌دهد. حتی به‌‌رغم استفاده از داروهای پایین‌آورنده فشار خون، مغز این افراد سریع‌تر از دیگر افراد پیر شده و تحلیل می‌رود.

از سوی دیگر، زمانی که انسان دچار استرس می‌شود، بدن هورمون کورتیزول ترشح می‌کند. این هورمون در مقدار کم باعث تقویت حافظه می‌شود، ولی در مقادیر بالا روی اعصاب مغزی و حافظه اثر منفی می‌گذارد.

فراموش نکنید حفظ اندام در یک وضعیت ایده‌آل به حفظ وضعیت متعادل ذهن کمک می‌کند. انجام حرکات ورزشی در بهبود عملکرد مغز و جلوگیری از پیری و تحلیل بافت مغز موثر است. انجام حرکات یوگا، مدیتیشن، تمرینات تنفسی و ورزش ایروبیک هم استرس را کاهش می‌دهد و هم عملکرد مغز را بهبود می‌بخشد. تحقیقات صورت گرفته، نشان می‌دهد انجام حرکات ایروبیک روی عملکرد شناختی، حجم و اندازه مغز و عملکرد مغز در سالمندان تاثیر می‌گذارد. به عبارتی 6 ماه انجام حرکات ایروبیک به طور متعادل تاثیر بسزایی در عملکرد شناختی افراد گذاشته و باعث افزایش حجم بخش خاکستری مغز می‌شود.

اگرچه در برخی افراد، تحلیل بافت مغز و کوچک شدن آن با بالا رفتن سن، جنبه ارثی و ژنتیک دارد؛ ولی با رعایت برخی اصولی که اشاره کردیم و مواردی همچون کنترل فشار خون، قند خون، کلسترول، رژیم غذایی مناسب، استفاده از ویتامین‌های B6 و B12 به اندازه کافی، انجام حرکات جسمانی و کارهای ذهنی، می‌توان به حفظ عملکرد مغز کمک کرد و پیری و کوچک شدن مغز را سال‌ها به تاخیر انداخت.

جینکوبیلوبا یکی از قدیمی‌ترین گونه‌های درختی است که عصاره آن به عنوان مکمل جینکوبیلوبا در آمریکا، فرانسه و آلمان جزو یکی از داروهای گیاهی اصلی مورد مصرف قرار می‌گیرد. این درخت می‌تواند تا 1000 سال عمر کند و طول آن تا 36 متر می‌رسد. این درخت برگ‌های بادبزن‌شکلی دارد که و میوه‌های غیرقابل‌ خوردن آن، بوی بسیار تندی منتشر می‌کند. میوه این درخت حاوی دانه‌ای است که خوردن آن باعث مسمومیت انسان می‌شود.

گیاه جینکوبیلوبا به طور سنتی برای درمان اختلالات گردش خون و بهبود حافظه مورد استفاده قرار می‌گیرد و بویژه در درمان زوال عقل و آلزایمر تاثیر بسیار زیادی دارد. همان‌طور که اشاره کردیم، یکی از عمده‌ترین مشکلاتی که با بالارفتن سن سراغ سالمندان می‌آید، کاهش حجم بافت مغز و در نتیجه کاهش حافظه و گاه ابتلا به آلزایمر است و مکمل جینکوبیلوبا در بالابردن قدرت حافظه در افراد سالمند نقش بسزایی دارد.

جینکوبیلوبا حاوی 2 نوع ماده شیمیایی است که دارای ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی هستند. این آنتی‌اکسیدان‌ها رادیکال‌های آزادی را که به غشای سلولی آسیب وارد کرده و حتی باعث مرگ سلولی می‌شود، از بین می‌برند. وجود رادیکال‌های آزاد در بدن موجب بروز مشکلاتی از قبیل بیماری‌های قلبی، سرطان و آلزایمر و سایر انواع
زوال عقل می‌گردد.

از جینکوبیلوبا در اروپا به طور گسترده برای درمان زوال عقل و آلزایمر استفاده می‌شود. تاثیر این دارو در درمان این بیماری‌ها به دلیل افزایش جریان خون به سمت مغز است و تحقیقات حاکی از اثر مستقیم پیشگیرانه این مکمل روی سلول‌های عصبی است که در بیماری آلزایمر آسیب دیده‌اند. در حال حاضر عصاره این گیاه به صورت مکمل و عصاره طبیعی گیاه جینکوبیلوبا، کپسول، قرص، قطره‌های مایع خوراکی و برگ‌های خشک چای در دسترس است. به طور کلی مکمل جینکوبیلوبا در بهبود فکر کردن، یادگیری و حافظه (عملکرد شناختی)، بهبود فعالیت‌های روزانه، بهبود رفتارهای اجتماعی و کاهش احساس افسردگی بسیار مؤثر است و گاه تاثیر آن نسبت به داروهای تجویزی برای تاخیر در بروز علائم آلزایمر بیشتر احساس می‌شود.

از این گیاه معمولا در کودکان استفاده نمی‌شود. در موارد بهبود حافظه و پیشگیری از بروز آلزایمر، معمولا روزانه 120 میلی‌گرم از این گیاه استفاده کنید که می‌توانید به هر شکلی که خواستید آن را مصرف کنید و در مواردی که فرد مبتلا به آلزایمر است، باید مقدار مصرف روزانه تا بیش از 240 میلی‌گرم در روز افزایش داد که این مقدار را باید بین 2 تا 3 بار در روز تقسیم کنید. معمولا با گذشت 4 تا 6 هفته نخستین نتایج بروز می‌کنند و پس از گذشت حدود 6 ماه شاهد نتایج مطلوبی خواهید بود.

ندا اظهری