تغییرات آب و هوایی کوسه‌ها را تهدید میکند

ارزیابی تازه اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، نشان می‌دهد که این جریان‌ها چگونه بر جمعیت کوسه‌ها در جهان تاثیر می‌گذارد. این گروه نتیجه‌گیری می‌کند که از میان 21 گونه‌ای که در اقیانوس‌های آزاد شنا می‌کنند، 11 گونه در خطر انقراض قرار دارند و در 5 گونه نیز نشانه‌های انحطاط ظاهر شده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، در حالی که خلاف تصور بیشتر مردم کوسه‌ها از خطرناک‌ترین گونه‌های دریایی هستند، این انسان‌ها هستند که بیشتر گونه‌های کوسه‌ها را در خطر انقراض قرار داده‌‌اند و با شکار و صید بی‌رویه زندگی آنها را نابود کرده‌اند. شکار کوسه‌ها یکی از عوامل تهدید این‌گونه دریایی است. در مواردی که برخی از کشورها اقدام به روش‌های خشن برای صید کوسه کرده‌اند، با اعتراض جوامع زیست محیطی مواجه شده‌اند تا حدی که تحریم‌های جدی مبنی بر استفاده از محصولات این‌گونه دریایی از سوی آنها اعمال شده است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که کوسه‌ها گروه بسیار موفقی هستند، به طوری که از 400 میلیون سال قبل همچنان زندگی می‌کنند و در اکوسیستم‌های دریایی بالاترین سطح زنجیره غذایی را به خود اختصاص داده‌اند.

خصوصیات فیزیولوژی این‌گونه‌های دریایی مانند اسکلت غضروفی این ماهیان، باعث کاهش وزن و کمک به شناوری آنها می‌شود. همچنین منافذ بینی زوج و باله‌های پشتی و شکاف آبششی، از ویژگی‌های منحصر به فرد این‌گونه دریایی است که آنها را جزو گونه‌های سازگار قرار داده است.

ویژگی‌های کوسه‌ها

کوسه‌ها پوستی زبر، مانند سمباده دارند که ساختار این فلس‌ها یادآور ساختار دندان است؛ مخروطی کوچک، عاج‌دار، حفره‌ای و پوشیده از مینا. خصوصیت بارز و محسوس کوسه‌ها دندان‌هایشان است.

دید 2 چشمی کوسه‌ها، بهتر از آن چیزی است که تصور می‌شود. بر خلاف بسیاری از ماهی‌های استخوانی، کوسه‌ها می‌توانند اندازه مردمک خود را کنترل کنند. کوسه‌هایی که در تاریکی یا نورهای کم شکار می‌کنند، یک لایه سلولی در شبکیه خود دارند که نور را به شدت منعکس می‌کند و در نتیجه، شبکیه 2 بار تحریک می‌شود و نور منعکس شده از چشم آنها در تاریکی، باعث درخشش چشم‌هایشان می‌شود. بسیاری از کوسه‌ها بویژه کوسه‌های راسته Carchariniformes، دارای پلک سوم هستند. زمانی که کوسه نزدیک شکار می‌شود، این پلک به عنوان یک محافظ روی چشم را می‌پوشاند و نقش چشم به حواس دیگر منتقل می‌شود.

یکی دیگر از حس‌های کوسه‌ها، حس الکترونیکی است که به صورت حفره‌هایی در اطراف پوزه آنها دیده می‌شود. کوسه‌ها به کمک همین گیرنده‌های الکتریکی خود شکار می‌کنند. با استفاده از این گیرنده‌های الکتریکی، کوسه‌ها می‌توانند ایمپالس‌هایی در حدود یک هزارم ولت را که از هر تغییر الکتریکی تولید شده توسط هر موجود زنده‌ای بسیار کمتر است، دریافت کنند و به این ترتیب، محل شکار را با میدان‌های بیوالکتریکی طبیعی خود شناسایی می‌کنند. کوسه‌ها حس بویایی بسیار قوی دارند و به وسیله آن می‌توانند یک بخش از خون را در یک میلیون بخش از آب تشخیص دهند. گونه‌هایی از کوسه‌ها که مهاجرت‌های طولانی انجام می‌دهند، با در نظر گرفتن میدان الکتریکی زمین، جهت حرکت و مسیر خود را مانند یک قطب‌نما تشخیص می‌دهند.

کوسه‌ها قادر به دریافت صداهایی با فرکانس پایین هستند. گوش داخلی کوسه‌ها دارای 3 مجرای نیم‌دایره‌ای است و یک مجرای اندولنفاتیک گوش داخلی را به آب مرتبط می‌کند. سنگریزه‌های شنوایی کوسه‌ها، دانه‌های آهکی هستند که از دانه‌های شن وارد شده به مجرای اندولنفاتیک تشکیل شده‌اند.

کوسه‌ها به سوی ارتعاشات نامنظم که شاید علائمی از یک طعمه زخمی باشد، جذب می‌شوند و حساسیت کمتری نسبت به اصوات با فرکانس بالا دارند. کوسه‌ها از ویژگی‌های همسفرگیcammensalism که نوعی از همزیستی است بهره می‌برند. در این رابطه، یک طرف سود می‌برد و طرف دیگر نه سود می‌برد نه زیانی متحمل می‌شود؛ مثل همزیستی یک نوع ماهی با کوسه‌ها. این ماهی به کمک باله پشتی خود که تبدیل به بادکشی روی سرش می‌شود، به کوسه‌ها می‌چسبد و از باقیمانده غذای آنها استفاده می‌کند. کوسه ماهیان شاخه‌ای از ماهیان غضروفی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان تنوع گونه‌ای قابل ملاحظه‌ای دارند. از میان کل گونه‌های کوسه‌ها، 20 گونه مهاجم هستند که فقط 4 گونه از آنها به انسان حمله می‌کند. این ماهیان در راس هرم غذایی دریا و اقیانوس‌ها قرار دارند و به همین دلیل، تنوع غذایی بالایی دارند. مهم‌ترین گونه‌های مهم کوسه‌ها کوسه سفید، کوسه آبی، کوسه ببری و کوسه پلنگی هستند. همچنین، کوسه‌هایی که صیادان جنوب در آبهای خلیج فارس صید می‌کنند، کولی بیلی، کولی سیاف، کولی گرگ، کولی گربه، کولی نمرانی، کولی‌سوار، کولی شیردندان و کولی چشم زیر هستند.

شکار بی‌رویه

هر سال، انسان‌ها میلیون‌ها کوسه را برای مقاصد خود می‌کشند.‌ دلیل اصل این شکار بی‌حد و حصر، به دست آوردن غضروف این جانور است. غضروف، ماده‌ای نرم و انعطاف‌پذیر است که اسکلت کوسه را تشکیل می‌دهد. بسیاری از مردم، غضروف کوسه را برای درمان سرطان مصرف می‌کنند. در فروشگاه‌های موادغذایی برخی از کشورها، غضروف کوسه به فروش می‌رسد.

تاکنون هیچ کس ثابت نکرده که غضروف کوسه در درمان سرطان موثر است. برخی افراد باله های کوسه را میخواهند. آشپز‌های بسیاری از کشورهای آسیایی از باله‌های این‌گونه، نوعی سوپ درست می‌کنند که بسیار گرانقیمت است. در چین، یک کاسه از این سوپ را 100 دلار می فروشند!

از آنجا که بعضی از قسمت‌های بدن کوسه بسیار با ارزش است، برخی گونه‌های این حیوان مورد شکار بیش از حد و بی‌رویه است. این باعث انقراض دایمی نسل این‌گونه‌های ارزشمند می‌شود.

نخستین کوسه، حتی بسیار پیش از دایناسورها زندگی می‌کرده است. درباره کوسه‌های ماقبل تاریخ چیز زیادی در دست نیست. دانشمندان تعداد بسیار اندکی فسیل از این آبزیان کشف کرده‌اند. دلیل باقی نماندن فسیل این جانور، بدن غضروفی آن است، زیرا غضروف زمان زیادی دوام نمی‌آ‌‌ورد و زود تجزیه می‌شود و از بین می‌رود. اما دانشمندان بخش دیگری از این حیوان را که دندان‌های آن است پیدا کرده‌اند.

حمیده سادات هاشمی