ریشه‌های بریده ، دستهای آلوده

ساعت 5/5 بامداد چهارشنبه 23 سپتامبر اول مهرماه ‌ یک فروند هلی‌کوپتر سفید رنگ روی پشت بام ساختمان یک شرکت ارائه‌دهنده خدمات امنیتی و نگهبانی فرود آمد. این شرکت موسوم به «جی 4 اس» یکی از شرکت‌های معتبر و شناختهشده است که در انبار آن مبلغ زیادی پول نقد نگهداری می‌شد.

متاسفانه این تنها داستانی نیست که از ارتکاب جرم یک ایرانی در سوئد حکایت می‌کند. چندی پیش، یک مرد ایرانی به جرم تعرض به کودکان در دادگاهی در سوئد به 4 سال و نیم حبس محکوم شد. او متهم شد که کودکان و نوجوانان را با فریب به خانه خود می‌آورده و با خوراندن مشروبات الکلی و مواد مخدر به آنها، آنها را مورد سوءاستفاده جنسی قرار می‌داده است. خبری دیگر حکایت از این دارد که مردی ایرانی که همسرش را در سوئد به قتل رسانده بود، پس از تحمل 7 سال حبس به ایران بازگردانده شده و دوباره راهی زندان شده تا طبق قوانین ایران محاکمه و مجازات شود. در گوشه‌ای دیگر از سوئد، تحقیقات نشان داد که سردسته شاخه غرب موتورسواران خلافکار سوئد ( موسوم به باندی دو) جوانی ایرانی‌تبار است. این اخبار البته مختص کشور سوئد نیست. در آمریکا هم دختری ایرانی متهم به قتل دوست راگبی باز خود شده و چندی پیش نیز در اورنج کانتی آمریکا، مردی ایرانی به خاطر قتل همسر و مادر زنش مجرم شناخته شد. همچنین، پلیس بین‌الملل به دنبال دستگیری کلاهبرداری اینترنتی است که با هک کردن حساب‌های بانکی افراد، میلیون‌ها دلار سرقت کرده است. هنوز محل زندگی این کلاهبردار مشخص نشده، اما به گفته مقامات ملیت او ایرانی است.

با این همه، هنوز آماری رسمی درباره میزان جرایمی که ایرانیان مقیم خارج کشور انجام داده‌اند اعلام نشده است مشخص نیست بیشتر چه جرایمی صورت می‌گیرد و سهم ایرانیان در ارتکاب این جرایم نسبت به سایر مهاجران چیست، اما جرمشناسان معتقدند نفس مهاجرت یکی از عواملی است که برهم‌ریختگی روانی و اجتماعی و متعاقبا فراهم شدن بستر جرم را به همراه دارد.

دکتر علی نجفی توانا، جرم‌شناس، در این باره می‌گوید: صرف نظر از عوامل عمومی که در ارتکاب جرم و هدایت اشخاص به بزهکاری اثر می‌گذارند، یکی از عوامل مهم در ارتکاب جرم پدیده مهاجرت است. مهاجرت به چند دسته تقسیم می‌شود: مهاجرت از روستا به شهر، از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ و از کشوری به کشور دیگر. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بیشتر کشورها مهاجرت به عنوان یکی از عوامل فراهم‌سازی بستر جرم شناخته می‌شود. در فرانسه و آلمان بعد از جنگ جهانی دوم جرایم در بین مهاجران بیشتر بوده است.»

این جرم‌شناس با اشاره به این‌که در کشور ما هم جرایم بین مهاجران از روستاها به شهرها و در حاشیه شهرها بیشتر دیده می‌شود، توضیح می‌دهد: «جرایم بیشتر در میان نسل دومی‌ها و در سنین نوجوانی دیده می‌شود. تیپ جرایم هم بیشتر از نوع خیابانی یا یقه آبی است. یعنی جرایم کوچک مانند سرقت‌های کوچک، کیف‌قاپی و غیره.»

به گفته نجفی توانا، ریشه ارتکاب جرم مهاجران را می‌توان در تضادهای فرهنگی جست، به طوری که بیشتر جرایمی که مهاجران مرتکب می‌شوند در سال‌های اول اقامت آنهاست که هنوز با محیط سازگار نشده‌اند: «میزان ارتکاب جرم ایرانیان مهاجر در سال‌های بعد از انقلاب به یک باره افزایش یافت. اما با گذشت زمان به خاطر ویژگی بارز ایرانی‌ها در توانایی هماهنگ‌سازی خود با محیط، کم‌کم آمار جرم پایین آمد و نسبت مجرمان ایرانی نسبت به سایر اقوام مهاجر کاهش پیدا کرد.»

او معتقد است که میزان گرایش به جرم و انواع آن در بین گروه‌های مختلف مهاجران متفاوت است: «آن دسته از مهاجران که به صورت پناهنده یا مهاجران غیر قانونی وارد کشورهای دیگر می‌شوند، بیشتر در معرض رفتارهای پرخطر قرار دارند. چون از حمایت کافی از سوی دولت کشوری که به آن مهاجرت کردهاند برخوردار نمی‌شوند و دچار مشکلات اقتصادی و امنیتی هستند. این افراد معمولا به مشاغل سیاه (شغل‌های غیر قانونی که دستمزد اندک و شرایط غیر استاندارد دارند) روی می‌آورند. آنها هم قربانی بزه هستند و هم ممکن است خود دست به بزه بزنند. اخباری که معمولا درباره قتل زن و شوهر ایرانی می‌شنویم به خاطر ناهماهنگی ایرانی‌ها با محیط جدید است. آنها با هنجارهای مختلف به جامعه‌ای آمده اند که قواعد اجتماعی متفاوتی دارد و این مساله گاه باعث واکنش‌های افراطی می‌شود. نظیر این جرایم معمولا در سال‌های اولیه اقامت این افراد صورت می‌گیرد که مرحله گذار از سنت‌ها و ارزش‌های ملی، به هنجارهای کشور مقصد است.»

به نظر نجفی توانا، جرایم مالی و کلاهبرداری مهاجران ایرانی در کشورهای اطراف ایران بیشتر است. او توضیح می‌دهد: «جرایم مالی با استفاده از گرایش ایرانیان به کسب اقامت در این کشورها صورت می‌گیرد. قربانیان این جرایم هم ایرانی هستند. آنها با امید به این‌که سرمایه‌گذاری آنها سودبخش است و منجر به اقامت آنها می‌شود مورد سوء استفاده این مجرمان قرار می‌گیرند.»

او درباره جرایمی نظیر قاچاق انسان و زنان چنین اظهار نظر می‌کند: «معمولا چند عضو این گروه‌های بزهکار داخل ایران قرار دارند و عده دیگر هم ایرانیان مقیم خارج هستند که با باندهای خلافکار بومی ارتباط دارند. این افراد رفتار پرخطری دارند.»

نجفی توانا با بیان این‌که تا به حال مطالعات میدانی دقیقی درباره جرایم مهاجران ایرانی انجامنشده تاکید می‌کند: «بررسی‌هایی که گاه نتایج آنها در رسانه‌ها و سازمان‌های مختلف اعلام می‌شود نشان می‌دهند که رفتارهای پرخطر ایرانیان مهاجر در مقایسه با سایر ملیت‌ها کمتر است. معمولا جرایمی که این افراد مرتکب شده‌اند، جرایم کوچک مانند توزیع مواد مخدر و سرقت‌های خرد بوده است.»

او درباره جرایم سنگین نظیر آنچه در سوئد اتفاق افتاده تصریح می‌کند: «جرایم بزرگ‌تر در فضایی رخ می‌دهد که فرد با محیط جدید همسان می‌شود. یعنی چند سال از مهاجرت او می‌گذرد و او با پیچیدگی‌های فرهنگی محیط آشنا می‌شود. چنین فردی اگر به دلایل مختلف، مانند مشکلات مالی یا کودکی آشفته‌ای که پشت سر گذاشته، زمینه ارتکاب جرم را داشته باشد، ممکن است دست به جرایم بزرگ‌تر مانند قتل و سرقت‌های مسلحانه بزنند.»

پدیده مهاجرت اگرچه اجتماعی است، اما اثرات روانی متعددی در پی دارد. از رقیه جعفری، روانشناس، درباره این اثرات و میزان تاثیر آن بر وقوع جرم می‌پرسم. او پاسخ می‌دهد: «مانند آنچه نظیر حاشیه شهرهای بزرگ اتفاق می‌افتد، در خارج از کشور نیز میزان بزهکاری در بین مهاجران بیش از مردم بومی است. این موضوع ناشی از این مساله است که با مهاجرت ترس از شناخته شدن از بین می‌رود و اگر فرد زمینه ارتکاب جرم را داشته باشد راحت‌تر به این ورطه کشیده می‌شود.»

جعفری همچنین به فضای باز کشورهای مقصد اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «مهاجران از فضای بسته شهر یا کشور خود به محیطی باز رفته‌اند و تفاوت هنجارها این بستر جرم خیز را فراهم می‌کند. جدا از این، مساله افسردگی ناشی از مهاجرت نیز قابل تامل است. افسردگی و برهم‌ریختگی ذهنی یکی دیگر از عواملی است که در فراهم آمدن بستر بزهکاری تاثیر دارد. اغلب افرادی که مهاجرت می‌کنند از دلتنگی ناشی از زندگی در غربت رنج می‌برند و بنابراین به لحاظ روانی از سلامت کافی برخوردار نیستند.»

مساله دیگر به گفته این روان شناس، آرمان‌های سرکوب شده این مهاجران است که با رسیدن به فضای باز به شیوه غلط به دنبال آنها می‌روند: «مهاجران آرزوهایی داشتهاند که مدت‌ها در پی برآوردهکردن آن بوده‌اند. با رسیدن به فضای باز کشور مقصد، می‌خواهند پی آنها را بگیرند اما شیوه درست را نمی‌دانند و به راه‌های غلط کشیده می‌شوند.» به گفته کارشناسان، اظهارنظر دقیق درباره دلایل مختلف ارتکاب جرم مهاجران، نیاز به بررسی‌ها و پژوهش‌های دقیق و گسترده میدانی دارد. کاری که تاکنون انجام نشده است.

سارا لقایی