گزینه‌ای دیگر در مواجهه با ایران

سرانجام با انتخاب یوکیا آمانو به سمت مدیرکل جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، شورای حکام به بن بست موجود در انتخاب جانشین محمد البرادعی پایان داد.

البرادعی پس از 12 سال با ریاست مهم‌ترین نهاد هسته‌ای سازمان ملل متحد خداحافظی کرد تا آمانوی ژاپنی به عنوان مدیرکل جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، برنامه‌های این نهاد را پیگیری کند.

این گزینش پس از آن صورت گرفت که نشست‌های قبلی این شورا  که از فروردین در وین جریان داشت  هیچ‌کدام به نتیجه نرسیده بود و آمانو با وجود آن که توانسته بود رای بسیاری از اعضای این شورا را به دست آورد، اما هیچ‌گاه نتوانست به دو سوم رای مورد نیاز برای تصدی این سمت دست یابد که سرانجام در دور آخر رای گیری با کسب 24 رای از میان 35 عضو اعضای شورای حکام آژانس یعنی دو سوم آراء حائز جایگاه اکثریت شد و عبدالصمد مینتی، رقیب آفریقای جنوبی خود را شکست داد و جای البرادعی را گرفت.

البته لازم است تا این نتیجه به تایید هر 144عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برسد و تا زمانی که نشست عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ماه سپتامبر به او چراغ سبز ندهد، مدیر کل آژانس نخواهد بود.

با این حال انتظار می‌رود با پایان فعالیت محمد البرادعی در ماه نوامبر، آمانو رسما این سمت را برعهده بگیرد.

اختلاف انتخاب میان اعضای نم و کشورهای توسعه یافته

در رای‌گیری‌هایی که برای کسب سمت مدیر کلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برگزار می‌شد، رقابت میان یوکیا آمانوی ژاپنی و عبدالصمد مینتی از آفریقای جنوبی جالب بود. آمانوی 62 ساله مورد قبول غرب و مینتی 67‌ساله مورد قبول کشورهای در حال توسعه بود.

11کشور در حال توسعه خواستار انتخاب عبدالصمد مینتی برای این سمت بودند و باور داشتند که دولت‌های غربی به مشکلات و نیازهای هسته‌ای آنها بی‌تفاوتند و آمانو عامل این کشورها برای فشار بر کشورهای در حال توسعه خواهد بود.

از سوی دیگر، این کشورها مینتی  فعال سابق ضد‌آپارتاید  را فردی با مهارت و یک میانجیگر حرفه‌ای به شمار می‌آورند که ویژگی کاریزمایی دارد و ممکن است مانند البرادعی به یک مدیر سیاسی برای آژانس تبدیل شود.

بسیاری از صاحب‌نظران سیاسی معتقدند مدیرکل جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزینه مورد نظر آمریکا و چند قدرت غربی برای هدایت جریان کلی این نهاد بین‌المللی در چارچوب اهداف مورد نظرشان است.

توجه به دیدگاه‌های مشخص ژاپن نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران و همسویی این کشور با مواضع کلان آمریکا در این خصوص، تردیدی باقی نمی‌گذارد که آمانو، شخص مورد نظر آمریکا و برخی کشورهای اروپایی برای پیگیری اهداف آنها در این مجموعه بین‌المللی است.

دیپلمات‌های اروپایی آژانس عقیده داشتند که آمانو یک جفت دست سالم در آژانس دارد، در حالی که مینتی بیشتر نقشی سیاسی دارد.

آندریاس پرسبو، کارشناس ارشد کنترل تسلیحات و خلع سلاح در نهاد مدنی مرکز اطلاعاتی و آموزشی شناسایی فعالیت‌های هسته‌ای در انگلیس که یکی از حقوقدانان آگاه به مسائل هسته‌ای در لندن است، پس از اعلام انتصاب آمانو تصریح کرد: سفیر ژاپن در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حقیقت همان گزینه منتخب آمریکا و انگلیس بود.

آمانو که به گفته رسانه‌های غربی از حمایت کشورهای غربی برخوردار است، پیش از این با انتقاد از رویکرد سیاسی البرادعی در سال‌های اخیر تاکید کرده بود چنانچه سمت مدیر کلی این نهاد را به عهده بگیرد، سعی خواهد کرد آن را به سمت فعالیت‌های فنی مصوب در اساسنامه بازگرداند.

در همین حال کمیسیون انرژی اتمی رژیم صهیونیستی نیز با صدور بیانیه‌ای رسمی، انتخاب یوکیا آمانو را تبریک گفت و از این بابت ابراز خرسندی کرد.

اعلام آمادگی رژیم صهیونیستی برای همکاری با رئیس جدید درحالی است که این رژیم از همکاری با محمد البرادعی مدیر کل پیشین این آژانس کوتاهی می‌کرد.

رفتار با ایران باید احترام‌آمیز باشد

پرونده هسته‌ای ایران، یکی از بحث‌هایی است که مقابل روی آمانو قرار دارد. هنوز واکنش‌های چندانی از وی در این خصوص منتشر نشده، اما آمانو قبل از برگزیده شدن به ریاست مدیرکلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تصریح کرد: ایران بخش مهمی از جدول کاری من در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواهد بود که انتظار نمی‌رود راه‌حلی سریع برای دبیرکل آینده آژانس وجود داشته باشد. وی همچنین گفت سندی که نشان دهد ایران به سمت فعالیت‌های نظامی هسته‌ای حرکت می‌کند، ندیده است.

وی همچنین در گفتگویی تاکید کرده است، مذاکرات با تهران باید احترام‌آمیز و مثمرثمر باشد زیرا این مساله آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را تقویت خواهد کرد.

یوکیا آمانو همچنین در گفتگو با رویترز اظهار کرده است، همکاری با ایران برای حل موضوع هسته‌ای تهران بسیار مهم است. وی تصمیم باراک اوباما رئیس‌جمهور جدید آمریکا را هم برای مذاکره مستقیم و بدون پیش شرط با ایران ستود.

به نظر می‌رسد آمانو برای عضویت ایران در ان‌پی‌تی ارزش قابل توجهی قائل است. وی گفته بود: در حالی که ایران یکی از اعضای معاهده ان‌پی‌تی است ما هیچ برنامه مشخصی برای مذاکرات فعالانه با این کشور نداریم. بنابراین داشتن یک چارچوب فعال برای مذاکره با تهران نشانه‌ای استقبال‌آمیز خواهد بود.

وی تاکید کرده است، هیچ مدرکی دال بر تلاش ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای وجود ندارد.

عقیده برخی کارشناسان بر این است که این دیپلمات کارکشته ژاپنی بیشتر به عنوان یک فرد متخصص و کارشناس شناخته می‌شود تا چهره‌ای سیاسی. این موضوع در ظاهر می‌تواند پیام خوبی برای ایران داشته باشد، زیرا ما معتقدیم موضوع ایران فنی است و برخی قدرت‌ها بیشتر علاقه دارند آن را سیاسی جلوه دهند.

بنابراین وجود یک شخصیت فنی در این جایگاه در ظاهر امر به نفع ایران خواهد بود، اما پیشینه رفتار ژاپنی‌ها درباره پرونده هسته‌ای ایران و همراهی بی‌چون و چرای آنها با کشورهای مخالف برنامه هسته‌ای کشورمان در عمل، این نگرانی را ایجاد می‌کند که آمانو نتواند استقلال نسبی البرادعی را در این باره داشته باشد.

اگرچه آمانو گفته است مدیرکل آژانس شخصی مستقل است و از هر گروه یا منطقه‌ای مستقل خواهد بود، اما در بعضی جهات دیده شده که موضع وی در قبال ایران همچون موضع آمریکاست، ازجمله این که اظهار کرده است، ایران باید از طریق گفتگوهای مفید و سازنده با آژانس همکاری کند و از فعالیت‌های هسته‌ای امتناع ورزد.

مدیرکل آینده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در نشست مطبوعاتی پس از انتخاب خود در حاشیه نشست شورای حکام در وین در پاسخ به سوالی درباره ایران، گفت: ایران براساس تعهداتی که دارد، باید پایبند به اجرای قطعنامه‌های شورای امنیت باشد و آنها را به اجرا درآورد.

آمانو افزود: ایران یا هر کشور دیگر عضو آژانس، تعهداتی در این زمینه دارند که اجرای آن به آژانس در انجام بهتر وظایفش کمک می‌کند.

از منظر بسیاری از کارشناسان، با وجود نفوذ قدرت‌های غربی در نهادهای بین‌المللی نمی‌توان در ابعاد کلان امیدی به عملکرد مثبت مدیرکل جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی داشت و باید منتظر تشدید مواضع غرب و تغییر رویکرد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در قبال ایران بود.

حمیدرضا ترقی، معاون بین‌الملل حزب موتلفه اسلامی در این باره اظهار کرد: اصولا مجامع بین‌المللی فعلی تحت سلطه آمریکا و قدرت‌های هسته‌ای جهان هستند و نمی‌توان امید چندانی به عملکرد افرادی که در راس این مجموعه‌ها قرار می‌گیرند، داشت.

ترقی ادامه داد: همان طور که می‌دانید، ژاپن یکی از متحدان استراتژیک ایالات متحده درخصوص مسائل بین‌المللی محسوب می‌شود که قطعا انتخاب سفیر چنین کشوری در آژانس به ریاست این نهاد بین‌المللی اهدافی در بر داشته که نگاه ویژه به مساله هسته‌ای کره شمالی از سویی و برنامه‌ریزی برای مواجهه جدید با موضوع هسته‌ای ایران از دیگر سو را می‌توان ازجمله اهداف غرب در این چارچوب توصیف کرد.

رئیس اداره سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز با اشاره به عملکرد دوپهلوی البرادعی در دوران مدیرکلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پیش‌بینی کرد، فشار کشورهای غربی، یوکیا آمانو مدیرکل جدید این نهاد را نیز به نوشتن گزارش‌های دوپهلو علیه ایران وادار کند.

یدالله جوانی در این زمینه گفت: دوره جدید فعالیت آژانس را نیز در ادامه دوره البرادعی می‌بینم که همچنان کشورهای غربی با نفوذ خود خواهند کوشید مدیرکل جدید را وادار به ارائه گزارش‌های دوپهلو کنند و این روند همچنان بر پیشرفت‌های ایران تاثیری نخواهد داشت.

مروری بر عملکرد البرادعی

محمد البرادعی قرار است ماه نوامبر پست دبیرکلی آژانس انرژی اتمی را ترک کند. وی برای 3 دوره 4 ساله عالی‌ترین مقام این آژانس بوده است. این آژانس در دوره وی نقش کلیدی در مناقشات هسته‌ای ایران، کره شمالی و سوریه ایفا کرده است.

البرادعی در دوران مدیرکلی خود توانست جایزه صلح نوبل را در سال 2005 به دست آورد، ولی به دلیل اظهارنظرهای سیاسی خود همواره مورد انتقاد قرار داشت.

وی اگرچه از نظر قانونی می‌توانست همچنان به عنوان نامزد در انتخابات دور جدید شرکت کند، اما به نظر می‌رسد که پس از فشارهای آمریکا مجبور شد به طور رسمی اعلام کند دیگر تمایلی به ادامه کار در جایگاه مدیرکلی آژانس ندارد. گزارش‌ها، حکایت از تلاش‌های پشت پرده برای برکناری او از سوی آمریکا داشت.

یک دیپلمات غربی فعال در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در این باره گفت که البرادعی با چالش و فشارهای روزافزون آمریکا برای صرف‌نظر از این پست مواجه بوده است.

اختلاف بین آمریکا و این دیپلمات کهنه‌کار مصری و استاد سابق رشته حقوق سیاسی از زمانی که واشنگتن از وی خواست وجود سلاح‌های کشتارجمعی را در عراق تایید کند و وی از این خواسته سر باز زد، آغاز شد و با اختلاف‌نظر بر سر ارجاع پرونده فعالیت‌های هسته‌ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل شدت گرفت.

محمد البرادعی که یک چهره شناخته شده بین‌المللی به شمار می‌رود، طی دوران دبیرکلی آژانس، حل مساله هسته‌ای ایران را در صدر فعالیت‌های خود قرار داد به گونه‌ای که نام او با پرونده هسته‌ای ایران عجین شده بود. وی به همین منظور، چند بار به تهران سفر کرد و حتی با حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز ملاقات داشت.

به عقیده بسیاری از کارشناسان، گرچه البرادعی به‌خاطر برخی اظهاراتش مورد انتقاد قرار گرفته و به سیاسی کردن آژانس متهم شده است، ولی کارنامه البرادعی در سال‌ها که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سه پرونده مهم بین‌المللی یعنی پرونده سلاح‌های اتمی عراق، پرونده اتمی کره شمالی و سپس پرونده اتمی ایران را در دستور کار داشته، نشان می‌دهد که وی از روشی میانه پیروی کرده است.

هرچند تلاش‌های محمد البرادعی برای جلوگیری از حمله به عراق ناکام ماند و وضعیت پرونده اتمی کره شمالی هم روشن نیست، اما شماری از ناظران بر این باورند که او توانست از میزان تندروی‌های احتمالی بویژه از سوی آمریکا در برخورد با ایران تا حدودی بکاهد.

گروهی از کارشناسان عقیده دارند در برهه‌ای که احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران وجود داشت، البرادعی با انتشار گزارش همکاری‌های ایران، دیگر کشورهای غربی را در ادامه برخورد دیپلماتیک و جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا با خود همراه کرد.

با این حال صدور بیانیه‌های دوپهلو از جانب محمد البرادعی درباره برنامه‌های هسته‌ای ایران همواره مورد انتقاد مقامات ایرانی قرار داشته و حکایت از آن دارد که وی به گونه‌ای ویژه درباره مساله هسته‌ای تهران، تحت فشاری بی امان قرار داشته که با توجه به تداوم روال ناعادلانه فعلی حاکم بر مجامع بین‌المللی، بعید به نظر می‌رسد این روند در دوره ریاست آمانو تداوم نداشته باشد.

حمیدرضا ترقی، معاون بین‌الملل حزب موتلفه اسلامی با اشاره به نفوذ ایالات متحده در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در این باره افزود: نفوذ آمریکا در این مجموعه، بسیار واضح است و ردپای سیاست‌های واشنگتن در مواضع مدیرکل سابق و بیانیه‌های محمد البرادعی به طور کامل قابل رصد بود، اما با این حال روحیات عربی البرادعی و اشراف او بر مسائل ایران در مجموع از او شخصیتی دوسویه ساخته بود که گاهی هم مواضعی به نفع ایران اتخاذ می‌کرد.

سردار یدالله جوانی، رئیس اداره سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز، درباره عملکرد محمد البرادعی مدیرکل پیشین آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در برابر فعالیت‌های هسته‌ای ایران گفت: البرادعی از یک طرف سعی می‌کند حقوق اعضا را رعایت کرده و براساس اسناد ان‌پی‌تی و پادمان رفتار کند و از طرف دیگر بشدت تحت تاثیر قدرت‌های خارجی بویژه غربی بود و این واقعیتی است که باید در ارزیابی عملکرد البرادعی مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به اظهارنظر برخی مقامات غربی مبنی بر این که ایران در مدت مدیرکلی البرادعی با استفاده از فضای ایجاد شده در گزارش‌های وی توانست مسیر هسته‌ای شدن را طی کند، گفت: در مقابل این دیدگاه، دیدگاهی وجود دارد که می‌گوید البرادعی تحت فشار آمریکا و اروپا گزارش‌هایی را منتشر کرد که بهانه ارجاع موضوع ایران از آژانس به شورای امنیت و صدور قطعنامه‌های تحریم شد.

این تحلیلگر مسائل استراتژیک ادامه داد: در قضاوت کلی عملکرد البرادعی می‌توان گفت، گزارش‌های وی عمدتا دوپهلو بوده و مسیر هسته‌ای طی شده از سوی ایران چندان به عملکرد البرادعی و گزارش‌های وی ارتباطی نداشت.

وی با اشاره به تحمل خوب ایران وآژانس بین‌المللی انرژی اتمی به عنوان عضو ان‌پی‌تی که درمقاطعی با اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی نیز همراه بود، گفت: اگر در بخش‌هایی از گزارش‌های البرادعی جنبه‌های مثبت دیده می‌شد، به خاطر همکاری شفاف ایران و عدم دسترسی به موارد مشکوک در بازرسی‌ها بود.

به نظر کارشناسان، البرادعی در گزارش‌های خود همواره تحت فشار آمریکا بود و این گونه مطرح می‌کرد که هرچند انحرافی در فعالیت هسته‌ای ایران مشاهده نمی‌شود، اما آژانس همچنان در موقعیتی قرار ندارد که اعلام کند همه چیز تحت راستی‌آزمایی قرار گرفته و فعالیت‌های ایران صلح‌آمیز است.

انتظار ایران

با روی کار آمدن آمانو طبعا ایران نیز انتظاراتی از وی دارد. نماینده دائم ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با اشاره به انتخاب آمانو به عنوان جانشین مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گفت: ما انتظار داریم مدیرکل جدید به طور مستقل و بی‌طرف در جهت ارتقای همکاری‌ها بین کشورها و استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تلاش کند.

علی‌اصغر سلطانیه با آرزوی موفقیت برای مدیرکل جدید اظهار کرد: ایران مثل همیشه در چارچوب تعهداتش به همکاری با آژانس ادامه می‌دهد.

وی تاکید کرد: ایران انتظار دارد مدیرکل جدید به طور مستقل در گسترش همکاری میان کشورها در چارچوب اساسنامه آژانس تلاش کند.

با این حال به نظر نمی‌رسد با انتخاب چنین فردی، تغییری در مواضع این نهاد درخصوص مساله هسته‌ای ایران ایجاد شود چراکه مدیرکل سابق یعنی محمد البرادعی نیز با توجه به نفوذ غیرمنطقی چند کشور خاص، همواره مواضعی متناسب با رویکردهای کلان این چند کشور اتخاذ کرده و فشار این قدرت‌ها بر او کاملا ملموس بود. اعتقاد بر این است که دوگانه انگاری حاکم بر مساله هسته‌ای ایران  که میراث دوران مدیریت البرادعی بر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است  به روندی در این مجموعه بین‌المللی تبدیل شده که همچنان ادامه خواهد داشت.

آمانو کیست؟

یوکیا آمانو 9 می 1946 در کاناگاوا در ژاپن متولد شد. وی سال 1968 وارد دانشگاه توکیو شد و پس از فارغ التحصیل شدن از دانشکده حقوق در سال 1972 به وزارت امورخارجه ژاپن پیوست. وی متخصص مسائل خلع سلاح بین‌المللی و نیز مقولات مرتبط با معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای است. آمانو بیش از 36 سال، سابقه مذاکره را در امور خارجی ژاپن در کارنامه خود دارد. وی در واشنگتن، بروکسل، ژنو و وین ماموریت‌هایی را به انجام رسانده است.

آمانو همچنین سال 1988 در موسسه امور بین‌الملل ژاپن سمت مدیر هماهنگی‌های پژوهشی و پژوهشگر ارشد را عهده‌دار بود.

وی سال 1993 به عنوان مدیر بخش انرژی هسته‌ای در آژانس منصوب شد و همچنین به عنوان مدیر بخش علوم آژانس فعالیت کرده است. وی پس از منصوب شدن نقش قابل توجهی را در عقد چندین معاهده از جمله پیمان منع گسترش تسلیحات هسته‌ای، پیمان منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای و پروتکل منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیک به عهده داشته است.

وی آگوست سال 2002 به سمت مدیر کل امور علمی و کنترل تسلیحات هسته‌ای آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای و سال 2004 به عنوان مدیر کل بخش خلع سلاح، منع گسترش و علوم آژانس منصوب شد. همچنین سپتامبر سال 2008 دولت ژاپن اعلام کرد، از یوکیا آمانو به عنوان مدیرکل بعدی آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای حمایت می‌کند.

وی سال 2009 کاندیدای مدیریت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شد و سرانجام چهارمین دور رای‌گیری، دوم جولای سال 2009 جایگزین محمد البرادعی شد. از مواضع آمانو درباره مسائل اتمی جهان ازجمله پرونده هسته‌ای ایران تاکنون گزارش روشنی منتشر نشده، اما آمانو اعلام کرده نسبت به تعهد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره انجام بازرسی‌ها پایبند می‌ماند.

این دیپلمات ژاپنی پس از منصوب شدن به عنوان مدیر جدید آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای اعلام کرد در پی بهتر کردن روابط بازرسان آژانس و شورای حکام است و تمام تلاش خود را برای اداره بهتر، فعالیت موثر، کارآمد و بیطرفانه آژانس به کار می‌بندد. یوکیا آمانو که یک روز پس از انتخابش به عنوان مدیرکل جدید در جلسه تاییدیه خود با اعضای آژانس سخن می‌گفت، افزود: موفقیت مدیرکل زمانی حاصل می‌شود که به خواسته‌ها و نیازهای تمامی اعضا توجه کند و قول می‌دهم در این چارچوب ارتباطاتم را با دولتهای عضو تقویت کنم.

وی همچنین گفت، تمام تلاشش را برای تسریع و توسعه اقدامات آژانس در زمینه‌های صلح و بهداشت در سراسر جهان به کار خواهد بست و در زمینه ارتقای همکاری‌های فنی و پیشگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای اقدام خواهد کرد. آمانو همچنین تاکید کرد: تعهد می‌دهم، توان خود را برای فعالیت‌های غیرتبعیض‌آمیز و حرفه‌ای آژانس به کار بندم. باید توجه داشت، آمانو نماینده ژاپن در آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای بود و ژاپن، تنها کشور جهان است که هدف بمباران اتمی قرار گرفته. از این رو انتصاب وی به سمت ریاست آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مورد استقبال گسترده مقامات ژاپنی قرار گرفت.

وزارت امور خارجه ژاپن با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد: از این که آمانو با حمایت گسترده اعضا موفق به کسب این پست شد، خرسندیم. هیروفومی ناکاسونه، وزیر امور خارجه ژاپن نیز ضمن ابراز خرسندی از انتصاب آمانو به عنوان مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد: توکیو نهایت تلاش خود را برای حمایت از سیاست‌های آژانس به کار خواهد گرفت.

کتایون مافی