صائب تبریزی چرا در ادبیات فارسی ماندگار شد؟ راز برتری بزرگ‌ترین شاعر سبک هندی

 به گزارش جام جم آنلاین امروز 10 تیرماه در تقویم رسمی‌کشور روز بزرگداشت صائب تبریزی نام گرفته است. سوال اینجاست که مگر صائب چه اهمیتی در تاریخ ادبیات ایران دارد که باید یک روز به نام وی نامگذاری شود.

صائب مهمترین شاعر شاخه اصفهانی سبک هندی است. می‌دانیم که سبک هندی در دوران پایانی قرن نهم تا اواخر قرن دوازدهم در ادبیات فارسی رایج بود. مهمترین ویژگی این دوران، خارج شدن شعر از چرخه انحصاری گروه‌های نخبه اجتماعی و وارد شدن آن در زیست اجتماعی عامه مردم بود. اگر پیش از آن، شعر در دربارها، حلقه‌های عرفانی و جمع نخبگان رایج بود و شاعران با پستوانه ادبی و فرهنگی شناخته می‌شدند، در دوران رواج سبک هندی بخصوص در ایران عهد صفویه، شعر به قهوه خانه‌ها و جمع‌های عمومی‌راه پیدا کرد و همه اقشار اجتماعی به ذوق آزمایی ادبی روی آوردند.

اسلوب معادله چیست؟ 

شعر سبک هندی با مفهومی‌به نام اسلوب معادله شناخته می‌شد. اسلوب معادله، ساختاری مانند فرمول‌های معادلات ریاضی دارد. همچنان که در یک معادله ریاضی قرار گرفتن علامت تساوی (=) به معنای هم ارزبودن دو طرف معادله است، در اسلوب معادله هم دو مصرع یک بیت دارای نسبتی مشابه هستند. در دو طرف این معادله، دو مفهوم یکی محسوس و یکی غیرمحسوس قرار دارند و شاعر با کشف نسبت میان دو مفهوم، آنها را به شکلی هنرمندانه در کنار هم قرار می‌دهد.

برای مثال همه ما دیده‌ایم که وقتی گوشت را کباب می‌کنیم، قطره‌هایی از روغن داخل گوشت به روی آتش می‌چکد و آن را شعله ورتر می‌کند. این یک پدیده ملموس و محسوس است. صائب همین پدیده محسوس را با مفهومی‌ غیرمحسوس هم ارز می‌کند و این بیت مشهور را می‌سراید:

 اظهار عجز پیش ستم‌پیشگان خطاست

 اشک کباب، باعث طغیان آتش است

در دوران اوج سبک هندی، اسلوب معادله پیدا کردن و شعر گفتن براساس آن دیگر از حالت یک پدیده هنری خارج شد و به ورطه ابتذال افتاد. از سویی چون بسیاری از کسانی که شعر می‌گفتند، سواد و مطالعه ادبی چندانی نداشتند؛ زبان شعری بسیاری از آنان سست شد.

جایگاه صائب در ادبیات فارسی

صائب برخلاف بسیاری از شاعران هم دوره خود، از خانواده ای هنرمند و ادیب برخاسته بود و به علوم و فنون ادبی احاطه داشت. او در تمام دوران زندگی خود، مورد احترام همه مردم و صاحبان قدرت بود. زمانی در هند و کابل اقامت داشت و گل سرسبد دربار پادشاهان بود و بعد که به ایران بازگشت ملک الشعرای دربار شاه عباس دوم شد. شعر او از نظر ادبی، استوار و زبانش محکم بود و توانست میان هنرمندی‌ها و نازک خیالی‌های شعر سبک هندی و استواری زبان و استفاده هنرمندانه از صنایع ادبی پل بزند و به همین دلیل شعرش نه تنها پسند خاطر عامه مردم بود، شاعران و ادیبان و نخبگان زمانه هم آن را بر سر چشم می‌گذاشتند.

بد نیست این را هم اضافه کنیم که شعر صائب حتی در دورانی که سبک هندی، از رواج افتاد؛ مورد توجه بود و حتی در روزگار ما نیز شاعرانی پیرو سبک ادبی او بودند. در این میان باید از استاد فقید محمد قهرمان شاعر بنام و خوش ذوق خراسانی نام ببریم که نه تنها در شعرش پیرو صائب بود، تصحیحی ارزشمند از دیوان صائب نیز منتشر کرد.