«جبهه»، صدای مردم در روایت مقاومت

 روایت مادران شهدا، امدادگران، نیرو‌های مردمی، خانواده‌های درگیر جنگ و همه کسانی که بی‌صدا بار حوادث را بر دوش کشیده‌اند، بخشی از سرمایه معنوی و هویت جمعی این سرزمین را شکل می‌دهد و اگر ثبت نشود به‌تدریج از دست خواهد رفت. برنامه تلویزیونی «جبهه» در فصل تازه خود با تکیه بر همین ضرورت، تلاش کرده است به سراغ روایت‌های کمتر شنیده‌شده برود؛ روایت‌هایی از دفاع مقدس، مقاومت و جنگ ۱۲ روزه که این بار از زبان مردم عادی و کنشگران میدانی بازگو می‌شود و در کنار گفت‌و‌گو، با بخش‌های نمایشی و مستند نیز تکمیل می‌شود. سیداحمد موسویان، تهیه‌کننده این برنامه، معتقد است جبهه می‌کوشد تجربه‌های زیسته مردم را از حاشیه به متن بیاورد و آنها را به بخشی از تاریخ شفاهی ماندگار کشور تبدیل کند.

موسویان در همین خصوص و درباره روند تولید و پخش این مجموعه به جام‌جم گفت: فصل اول این برنامه در ماه رمضان سال ۱۴۰۳ روی آنتن رفت و در همان مقطع، هم‌زمان با جنگ رمضان، ۱۰ کلاکت از آن پخش شد. به گفته او، پس از آن، با استفاده از مواد ضبط‌شده، بازتدوینی روی برنامه انجام گرفت و اکنون جبهه با رویکرد جنگ ۱۲ روزه با ساختاری تازه در حال پخش است.

وی افزود: در فصل‌های قبلی، رویکرد برنامه بر این اساس بود که هر فردی، حتی با یک روایت کوتاه از دفاع‌مقدس و مقاومت، بتواند فرصت بیان تجربه خود را پیدا کند. به گفته موسویان، تلاش گروه سازنده این بود که این روایت‌ها تنها در قالب گفت‌و‌گو مطرح نشود، بلکه با نمایش و فضاسازی تصویری نیز همراه باشد؛ روندی که در نهایت به تولید نزدیک به ۹۰ قسمت انجامید.

او ادامه داد: در فصل جدید، برنامه یک گام جلوتر رفته و تمرکز آن بیشتر بر افرادی قرار گرفته که حضور و نقش جدی‌تری در فضای دفاع‌مقدس و مقاومت داشته‌اند. به گفته وی، در این فصل، برنامه به سراغ روایت‌هایی رفته که کمتر شنیده شده‌اند و راوی در آنها خود یکی از عناصر فعال ماجرا بوده است. 

موسویان توضیح داد که به‌دلیل هم‌زمانی ضبط‌ها با جنگ ۱۲ روزه، حدود یک‌سوم این فصل به روایت‌های مرتبط با همین مقطع اختصاص یافته و دو‌سوم دیگر نیز به دفاع‌مقدس هشت‌ساله ایران و عراق مربوط می‌شود.

وی با اشاره به تفاوت مهم این فصل گفت: این بار برنامه بیشتر به شیوه اقتباسی پیش رفته است؛ به این معنا که یا از یک حادثه واقعی الهام گرفته شده یا مستقیما بر پایه کتاب‌ها و متون حوزه دفاع‌مقدس و مقاومت شکل گرفته است. به گفته او، همین رویکرد باعث شده جنس روایت‌ها در این فصل، متفاوت‌تر و خاص‌تر از قبل باشد.

 

روایت‌های کمترشنیده‌ شده در کنار بخش نمایشی

موسویان درباره بخش نمایشی جبهه گفت: این بخش هم در فصل گذشته و هم در فصل تازه حفظ شده و یکی از ویژگی‌های ثابت برنامه به‌شمار می‌رود. به گفته او، برای گروه سازنده اهمیت داشته که بخش نمایش نیز دقیقا در امتداد خط محتوایی هر قسمت حرکت کند؛ یعنی اگر موضوع یک برنامه ایثار، مسئولیت اجتماعی باشد، نمایش هم همان مسیر را ادامه دهد و همین موضوع باعث می‌شود تا فضای احساسی و معنایی برنامه یکدست باقی بماند.

وی با گفتن این که این نمایش‌ها معمولا بین پنج تا هفت دقیقه زمان دارند و در واقع چکیده‌ای از مضمون اصلی هر قسمت را به تصویر می‌کشند، بیان کرد: این بخش‌ها از کتاب‌های دفاع مقدس، موضوع مقاومت و نیز روایت‌های عینی مربوط به جنگ ۱۲ روزه اقتباس شده‌اند. 

او در توضیح یکی از نمونه‌ها گفت: در قسمتی که به هلال‌احمر اختصاص داشت، بخش نمایشی نیز به تلاش‌ها و حضور نیرو‌های این مجموعه در جنگ‌های اخیر می‌پرداخت.

او همچنین با اشاره به تنوع نقش‌ها در این بخش اظهار کرد: درمجموع نزدیک به ۱۲۰ شخصیت در برابر دوربین رفته‌اند، هرچند تعداد بازیگران به این اندازه نبوده و هر بازیگر چند نقش متفاوت را اجرا کرده است. موسویان تأکید کرد که از نظر صحنه‌پردازی و شیوه روایت، این فصل نسبت به گذشته یک گام رو به جلو محسوب می‌شود و فضای آن به نوعی به تئاتر تلویزیونی نزدیک شده است؛ فضایی که در آن روایتگر و بازیگر می‌توانند از همه عناصر صحنه برای پیشبرد روایت استفاده کنند.

وی درباره بخش پشت‌صحنه برنامه نیز توضیح داد: در این بخش، کارشناس برنامه با افرادی گفت‌و‌گو می‌کند که همراه راوی بوده‌اند و تجربه‌ای مشترک با او داشته‌اند؛ مانند همسر یا مادر شهید، هم‌رزم یا همکار او. 

به گفته موسویان، این گفت‌و‌گو‌ها در تدوین نهایی برنامه استفاده می‌شود و به تکمیل و تعمیق روایت اصلی کمک می‌کند.

 

سوژه‌یابی مویرگی برای ثبت تاریخ شفاهی مردم

تهیه‌کننده جبهه درباره نحوه انتخاب مهمانان و راویان برنامه گفت: در فصل اول، برای جذب سوژه‌ها فراخوان داده شد و از ظرفیت برخی ارگان‌ها و نهاد‌های مرتبط نیز استفاده شد، اما در فصل جدید، فرآیند سوژه‌یابی به‌صورت کاملا مویرگی پیش رفت. او توضیح داد که گروه سردبیری و سوژه‌یابی از طریق فعالان استانی و ارتباطات محلی، به افراد مختلف رسیده و از میان آنها سوژه‌های اصلی را انتخاب کرده‌اند.

وی افزود: همه این افراد پیش از ضبط، چه به‌صورت صوتی، چه تصویری و چه حضوری، مورد بررسی قرار گرفته‌اند تا هم کیفیت و کشش روایت آنها سنجیده شود و هم از تکرار یا هم‌پوشانی روایت‌ها جلوگیری شود.

به گفته موسویان، این فرآیند برای گروه سردبیری و سوژه‌یابی نزدیک به پنج ماه زمان برده است.

او درباره راستی‌آزمایی روایت‌ها نیز گفت: در رسانه نیز مانند بسیاری از حوزه‌های دیگر، شیوه‌های مشخصی برای صحت‌سنجی وجود دارد. در برنامه جبهه از روش تقاطع‌گیری برای صحت‌سنجی استفاده شده است؛ به این معنا که بررسی می‌شود راوی در بازه زمانی و موقعیت مورد ادعا حضور داشته یا نه و آیا تجربه او از سوی دیگران نیز قابل تأیید است یا خیر. افزون بر این، اسناد و مدارک مرتبط نیز بررسی می‌شود تا واقعی‌بودن روایت‌ها برای گروه سازنده محرز شود.

موسویان درباره ادامه یافتن این برنامه نیز گفت: فصلی که اکنون در حال پخش است، ۳۰ کلاکت دارد و برای ادامه آن نیز برنامه‌ریزی شده است.

او ابراز امیدواری کرد که در ادامه بتوانند بیشتر به موضوعاتی مانند جنگ رمضان و دیگر ابعاد دفاع‌مقدس بپردازند.

وی همچنین از مدیران شبکه یک و همکاران و مدیران صداوسیما به‌دلیل همراهی و حمایت از این برنامه تشکر کرد.

موسویان درباره تفاوت جبهه با دیگر برنامه‌های مشابه نیز اظهار کرد: وجه تمایز اصلی این برنامه در آن است که هم از ظرفیت بخش بک‌استیج و روایت همراهان استفاده می‌کند و هم محور آن خود مردم هستند. به گفته او، جبهه قرار نیست به سراغ چهره‌ها و افراد مشهور برود، بلکه بر این ایده استوار است که مردم عادی، بی‌واسطه از تجربه‌های خود سخن بگویند؛ از همسر شهیدی که تا امروز دیده نشده تا امدادگری که شاید در زندگی روزمره دیده شده باشد، اما کسی از روایت او خبر نداشته است.

تهیه‌کننده جبهه درباره بازخورد‌های برنامه نیز گفت: ۱۰ قسمتی که در اسفندماه و هم‌زمان با جنگ رمضان پخش شد، بازخورد‌های خوبی داشت، اما قسمت‌های تازه به‌تازگی با بازتدوین جدید روی آنتن رفته و هنوز برای ارزیابی دقیق واکنش مخاطبان، کمی زود است.

به گفته او، باید زمانی بگذرد تا برنامه جای خود را در آنتن پیدا کند و مخاطبان نیز فرصت پیگیری آن را داشته باشند.

موسویان در ادامه با اشاره به برخی روایت‌های شاخص برنامه گفت: از میان حدود ۹۰ روایتی که در این مجموعه ثبت شده، حدود ۶۰ تا ۷۰ روایت، کمتر شنیده شده یا اساسا نشنیده بوده‌اند. او یکی از ماندگارترین این روایت‌ها را مربوط به مادر شهیدی دانست که خود نیز در اثر شستن لباس رزمنده‌ها دچار عوارض شیمیایی شده بود.

به گفته وی، این مادر شهید با وجود از دست دادن فرزندش و تحمل سختی‌های فراوان، همچنان استوار و بی‌ادعا پای مردم و نظام ایستاده بود و هیچ مطالبه‌ای هم از کسی نداشت. 

وی درباره امکان مکتوب شدن این روایت‌ها نیز گفت: به‌دلیل شرایط پیش‌تولید و تولید، تمرکز اصلی گروه تاکنون بر رسانه تصویری بوده، اما پیاده‌سازی صوت روایت‌ها انجام شده است. اگر این روایت‌ها براساس معیار‌های رسانه مکتوب ویرایش شوند، می‌توانند در قالب تاریخ شفاهی ثبت شوند و بعد‌ها نیز به‌عنوان منبع و مرجع مورد استفاده قرار گیرند.