طلای خیالی 

 

 

قیمت طلا علاوه‌بر تحولات بازار جهانی، از نرخ ارز نیز اثر می‌پذیرد و ترکیب این دو عامل در سال‌های اخیر موجب شده طلا به یکی از مهم‌ترین گزینه‌های حفظ ارزش دارایی در برابر تورم تبدیل شود. طی فاصله ۲۹مرداد سال گذشته تا ۲۹مرداد ۱۴۰۵، قیمت هر گرم طلای ۱۸عیار حدود ۱۵۲درصد افزایش داشته است. قیمت هر گرم طلای ۱۸عیار در ۲۹مرداد سال گذشته حدود هفت میلیون و ۷۳۵هزار تومان بود و این نرخ در روز گذشته به محدوده ۱۹میلیون و ۵۰۰هزار تومان رسید. یعنی هر گرم طلا طی یک‌سال حدود ۱۱میلیون و ۷۶۵هزار تومان افزایش قیمت را تجربه کرده است. افزایش قیمت طلا، در کنار شرایط تورمی، رفتار مردم و سرمایه‌گذاران را نیز تغییر داده است. بخشی از مردم که پیشتر طلای ساخته ‌شده و زیورآلات خریداری می‌کردند، اکنون بیشتر سمت طلای آب‌شده و ابزارهایی رفته‌اند که با هدف سرمایه‌گذاری و حفظ ارزش پول کارایی دارند. خرید طلای ساخته‌ شده برای سرمایه‌گذار با یک هزینه اضافی همراه است چراکه اجرت ساخت می‌تواند حدود ۱۲ تا ۲۵درصد به قیمت تمام‌ شده اضافه کند. در نتیجه برای فردی که نگاه مصرفی ندارد، جذابیت اقتصادی کمتری خواهد داشت. 
در چنین شرایطی، طلای آب‌ شده نیز با وجود حذف بخش قابل توجهی از هزینه‌های جانبی، ریسک‌های خاص خود از اصالت و عیار گرفته تا نگهداری و امکان تقلب را دارد. با این حال از تابستان ۱۴۰۳ اما شکل تازه‌ای از سرمایه‌گذاری در بازار طلا مورد توجه قرار گرفت و آن پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش طلا بود. این پلتفرم‌ها امکان خرید طلا با مبالغ بسیار کم (۱۰۰هزار تومان) و به شکل دیجیتال را فراهم کردند و به‌تدریج میلیون‌ها نفر به این بازار وارد شدند. گسترش پلتفرم‌های آنلاین طلا را باید در پیوند با دو تحول افزایش قیمت طلا و کاهش قدرت خرید خانوارها در کنار توسعه خدمات دیجیتال در بازارهای مالی و سرمایه‌گذاری بررسی کرد. وقتی قیمت هر گرم طلا به محدوده ۲۰میلیون تومان رسیده، خرید حتی یک گرم طلا برای بسیاری از خانوارها دشوار شده. به همین دلیل پلتفرم‌های آنلاین این امکان را فراهم کردند که فرد با مبالغ بسیار کمتر، حتی کمتر از یک گرم اقدام به خرید طلا کند. 
همین ویژگی موجب شد طلای آنلاین به ابزاری برای سرمایه‌گذاری خرد تبدیل شود اما رشد سریع این بازار، همزمان با پرسش‌هایی درباره نحوه نگهداری طلای فروخته ‌شده، میزان پشتوانه واقعی پلتفرم‌ها، نحوه تسویه با مشتریان، امنیت اطلاعات کاربران و سازوکار نظارت بر این کسب‌وکارها همراه شد. اکنون پس از چند سال فعالیت این پلتفرم‌ها، اختلاف بر سر این‌که چه نهادی باید متولی اصلی نظارت و صدور مجوز باشد نیز همچنان ادامه دارد. بانک مرکزی، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، اتحادیه فروشندگان طلا و جواهر و دیگر نهادهای نظارتی هر یک بخشی از مسئولیت را مطرح کرده‌اند و همین مسأله باعث شده موضوع تنظیم‌گری طلای آنلاین به یکی از چالش‌های اصلی این بازار تبدیل شود. 
 نظارت لازم است اما موازی‌کاری نه 
قاسم نوده‌فراهانی، رئیس اتاق اصناف ایران، اصل نظارت بر بازار طلا را ضروری می‌داند اما نسبت به ایجاد مجوزهای موازی هشدار داده است. او تاکید کرد که نهادهای مختلف باید بر معاملات طلا نظارت داشته باشند و با فعالیت سالم مخالفتی وجود ندارد اما اضافه شدن نهادهای جدید به فرآیند صدور مجوز می‌تواند به موازی‌کاری و فشار بیشتر بر فعالان اقتصادی منجر شود. 
نوده‌فراهانی می‌گوید: بانک مرکزی باید در حوزه‌های مرتبط با وظایف خود نظارت داشته باشد اما الزام فعالان این حوزه به دریافت مجوزی جداگانه از بانک مرکزی می‌تواند با قوانین نظام صنفی تداخل ایجاد کند. این در حالی است که بانک مرکزی با تأسیس مرکزی به نام «مرکز مبادله ارز و طلای ایران» قطعا این حق را برای خود قائل است که در این بازار نیز ورود کند. 
 متولی طلای آنلاین کیست؟ 
رضا الفت‌نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی نیز می‌گوید: پس از ۱۵ماه توقف، صدور مجوز فعالیت برخط طلا از دوم خردادماه دوباره آغاز شد اما حدود دو هفته پیش مجددا متوقف شده است. کسب‌وکارها برای ادامه فعالیت با درخواست تاییدیه بانک مرکزی مواجه شده‌اند در حالی که هنوز سازوکار و سامانه نظارتی بانک مرکزی به‌صورت روشن در اختیار آنها قرار نگرفته است. 
اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی در اردیبهشت ۱۴۰۴ سامانه‌ای برای نظارت بر این حوزه طراحی کرده بود اما به گفته الفت‌نسب، فرآیند انتقال مسئولیت و تعیین متولی حدود ۱۵ماه طول کشیده است. 
او اختلاف دیدگاه میان مدیران بانک مرکزی درباره جایگاه طلا در نظام تنظیم‌گری را نیز یکی از عوامل این بلاتکلیفی می‌داند و خواستار تقسیم کار مشخص میان بانک مرکزی، اتحادیه و نهادهای امنیتی و نظارتی شده است. الفت‌نسب می‌گوید: ۹۰درصد کاربران پلتفرم‌های آنلاین طلا کمتر از یک گرم طلا خریداری کرده‌اند. بنابراین بخش بزرگی از کاربران این بازار سرمایه‌گذاران بزرگ نیستند بلکه افرادی هستند که با مبالغ کوچک تلاش می‌کنند از تورم عقب نمانند. از همین رو هر اختلال، کلاهبرداری یا ورشکستگی در این بازار می‌تواند مستقیما سرمایه‌های خرد خانوارها را هدف قرار دهد. 
با این حال رشد ۱۵۲درصدی قیمت طلا در یک سال گذشته، جذابیت این بازار را برای مردم افزایش داده و پلتفرم‌های آنلاین نیز امکان ورود سرمایه‌های خرد را فراهم کرده‌اند اما رشد سریع این بازار نباید با امنیت و نظارت ضعیف همراه شود. مسأله اصلی البته حذف پلتفرم‌های آنلاین نیست بلکه ایجاد یک نظام نظارتی شفاف و قابل سنجش است که هم از سرمایه مردم حفاظت کند و هم مانع فعالیت کسب‌وکارهای سالم نشود. طلای آنلاین زمانی می‌تواند به یک ابزار قابل اعتماد برای سرمایه‌گذاری خرد تبدیل شود که مشخص باشد چه کسی مجوز می‌دهد، چه کسی نظارت می‌کند، طلای مشتری کجاست و در صورت بروز بحران چه نهادی مسئول حفاظت از سرمایه اوست.  

خالی‌فروشی در طلای آنلاین 
​​​​​​​
سرهنگ خالقی، معاون پلیس فتا روز گذشته گفت: طی سه سال گذشته و از زمان آغاز فعالیت عمومی نخستین پلتفرم طلای آنلاین، ۵۰۸پرونده در حوزه جرایم کلاهبرداری در این بخش تشکیل شده است. این رقم در مقایسه با حجم فعالیت بازار لزوما عدد بزرگی نیست اما نکته مهم این است که بخش قابل توجهی از این پرونده‌ها اساسا قابلیت پیشگیری داشته‌اند. 
او از هشت حمله سایبری به حدود ۳۰پلتفرم آنلاین طلا طی سه سال خبر داد و گفت: شش مورد از این حملات به‌دلیل رعایت نشدن الزامات ابتدایی امنیتی مانند رمز عبور ضعیف، ذخیره رمز عبور روی مرورگر، پیکربندی نامناسب، در معرض اینترنت قرار گرفتن سرویس‌های حساس، نداشتن احراز هویت چندمرحله‌ای و به‌روزرسانی نکردن سرویس‌های آسیب‌پذیر رخ داده‌اند. 
شاید مهم‌ترین هشدار پلیس فتا مربوط به حجم اطلاعاتی باشد که در این پلتفرم‌ها نگهداری می‌شود. خالقی اعلام کرد: اطلاعات نزدیک به ۴۰میلیون کاربر در پلتفرم‌های آنلاین طلا ذخیره شده است. چنین حجمی از اطلاعات، خود یک دارایی حساس و در عین حال یک هدف جذاب برای مجرمان سایبری محسوب می‌شود. به گفته معاون پلیس فتا، اطلاعات کاربران نباید به شکل عادی در پایگاه‌های داده ذخیره و باید رمزنگاری شود. در صورت افشای اطلاعات، خطر تنها متوجه حساب طلای افراد نیست بلکه اطلاعاتی مانند نام، شماره تلفن و آدرس می‌تواند برای حملات فیشینگ، پیامک‌های جعلی و کلاهبرداری‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرد. 
او با تشریح شیوه وقوع بخش قابل توجهی از جرایم گفت: در قالب بسیاری از این جرایم یک کارت یا دستگاه آلوده می‌شود که غالبا از طریق لینک آلوده اتفاق می‌افتد. سپس از آن دستگاه به اینترنت‌بانک دسترسی پیدا می‌کنند و از طریق اینترنت‌بانک کیف پولی را در یکی از پلتفرم‌هایی که نقدشوندگی بالایی دارد، شارژ و پس از آن اقدام به برداشت می‌کنند. 
معاون پلیس فتا از شناسایی پلتفرمی خبر داد که به‌دلیل خالی‌فروشی جمع‌آوری شده و حدود ۲۰۰هزار مورد خالی‌فروشی در آن وجود داشته است. این پلتفرم علاوه بر طلا در حوزه بیت‌کوین نیز فعالیت می‌کرد و در نهایت به‌دلیل ناتوانی در ایفای تعهدات مالی جمع شد. خالقی از مورد دیگری سخن گفت: یک پلتفرم به‌دلیل خالی‌فروشی و درگیر شدن با حدود ۲۰هزار کاربر از بین رفت. هشدار روشن پلیس این است که پلتفرم‌ها نباید طلایی را بفروشند که پشتوانه واقعی آن را ندارند.