عشق از هستی تا نیستی!

حسن فتحی باردیگر پس از سریال شب دهم ، موضوع عشق و دشواری های آن را در درون یک متن و قصه مذهبی به تصویر کشیده تا «میوه ممنوعه» در میان رقابت شبکه های مختلف ویژه برنامه های

کد خبر: ۱۴۸۴۶۲

ماه رمضان بیش از دیگران به ذائقه مخاطبان بنشیند.
اگر چه تم اصلی داستان قبلا در برخی از فیلمهای سینمایی بویژه فیلم «دنیا» مطرح شده بود اما خوش ساختی و درخشش بازیگری علی نصیریان باعث تکرای و دلزدگی آن نمی شود و ضرب آهنگ معقول و تعلیق های شناور و پر کشش قصه پردازی بر جاذبه آن می افزاید.

میوه ممنوعه گرچه بنا به ضرورت مناسبتی بودن سریال و پخش آن در ماه رمضان از بن مایه های دینی و مفاهیم اخلاقی بهره می گیرد اما این فضای معنوی در بستررئالیسم اجتماعی روایت می شود و سنخیت جامعه شناختی با واقعیات اجتماعی دارد. تجربه سریال سازی بویژه در دهه اخیر نشان داده است مخاطب ایرانی بیش از هر ژانر و گونه سینمایی به رئالیسم اجتماعی علاقه و تمایل خاصی دارد و حتی جذابیت های نهفته در برخی ژانرهای وحشت یا ماورایی نمی تواند جایگزین آن شود. برای اثبات این مدعا می توان به نگرش مخاطبان در نسبت قیاسی میوه ممنوعه و اغمائ ارجاع داد. در واقع مخاطب شناسی ایرانی نشان می دهد که آنها فیلم و هنر را بازتاب آینه گون واقعیت می دانند تا به بازنمایی دردها و رنجهای زیسته آنها بپردازد اما کنجکاوی و میل روان شناختی این مخاطب به موضوع عشق آن هم در قامت عاشقی 70ساله را نباید نادیده گرفت . سوژه ای که خود تا سالهای پیش موضوع ممنوعه بوده قطعا از جذابیت های مضاعفی برای نمایش تلویزیونی برخوردار است و عامل قدرتمندی در جذب مخاطب به حساب می آید.خط اصلی داستان میوه ممنوعه قصه زندگی حاج آقا فتوحی پیرمرد 70ساله بازاری است که با درگیری پسر بزرگش جلال با یک کارخانه دار ورشکسته به طور اتفاقی اسیر عشق دختر این تاجر می شود و پس از 70سال عبادت و بندگی خدا ، اینک بر سر ایمان خود می لرزد و زمین می خورد. گویی او نیز همچون جدش آدم ، فریب این میوه ممنوعه را خورده و از بهشت به زمین هبوط می کند. این قصه غریبی نیست که از قدیم گفته اند عشق پیری گر بجنبد سر به رسوایی زند. در واقع میوه ممنوعه قصه رسوایی حاج آقا فتوحی است که به قول ترانه تیتراژ فیلم 70سال عبادت رایک شب به بار می دهد.میوه ممنوعه بنا به نسبت سریال های مذهبی در پی به تصویر کشیدن و تذکر برخی ارزشها و انگاره های اخلاقی است که نظام اجتماعی و خانوادگی قهرمانش را تهدید می کند و در آستانه فروپاشی قرار می دهد. به عبارت دیگر فلسفه بنیادی این مجموعه نوعی آسیب شناسی رفتار دینی در بستر واقعیات ملموس اجتماعی است . شاید مهمترین علت جذب مخاطب به این قصه ، همین رئالیست مذهبی بودن و سنخیت داستان به بافت اجتماعی واقعیت باشد. میوه ممنوعه نه مثل یک وجب خاک در متنی کمیک روایت می شود و نه همچون اغمائ سر در ماورا دارد و البته قصه ، شخصیت سازی مناسبات انسانی و عاطفی و بحران های جاری در آن برای مخاطب باور پذیر و واقعی به نظر می رسد. گرچه پیرنگ و طرح اصلی قصه جاذبه های روان شناختی و مردم شناسی برای مخاطب ایرانی دارد.
میوه ممنوعه هسته معنایی و اخلاقی داستان خود را بر پایه دو لغزشگاه اخلاقی یعنی مال اندوزی و شهوت پرستی قرار می دهد که تکانه های اصلی بحران اجتماعی در جامعه امروز ماست و البته این عناصر مفهومی را در بستری پارادوکسیکال و تقابلی تدوین می کند تا در عین ایجاد تعلیق های متضاد و پر کشش از این دوگانگی به نفع برجسته سازی پیام خود بهره بگیرد. حاج یونس فتوحی از سویی ، دختر کوچکش غزاله را به دلیل ازدواج عاشقانه و سرخود با مصطفی از خانه طرد می کند و با چوب بی حیایی و بی حرمتی به ارزشها می راند و از سوی دیگر خود عاشق دختری جوان می شود و بی پرده بر طبل رسوایی خود می کوبد و تمام هویت و هستی اجتماعی مذهبی اش را به پای هستی شایگان به رایگان می بازد! جهت گیری اخلاقی داستان را می توان در دو ساحت رفتار درونی و کنش اجتماعی تحلیل کرد. از منظر اول فیلم قصد دارد تا نشان دهد در هیچ حال و شرایطی نمی توان به ایمان و اراده خویش ، اعتمادی مطلق داشت و غرور و خودخواهی حتی نسبت به ایمان و دین ورزی نیز دام شیطان است و فریب نفس تا آدمی را با منطق مذهب علیه مذهب به زانو در آورد و بفریبد. حاج یونسی که در شهر به پاکدامنی و سجاده نشینی شهره بود ناگهان دل و دین از دست می دهد و بند ایمانش از هم می گسلد.
فعل او مصداق دعای عاقبت به خیری است که همواره ورد زبان اهل دل است و این که پس از 70سال عبادت نیز از فریب شیطان گریزی نیست و مومن همواره باید بر رفتار خویش مراقبه داشته باشد و غره نشود اما در بعد دوم ، میوه ممنوعه به آسیب شناسی اجتماعی این لغزش می پردازد تا نشان دهد که زمینه ها و دلایل غیر ارادی و بیرونی نیز در خلق چنین موقعیت هایی بی تاثیر نیست . در سکانسی از فیلم ، غزاله در گفتگوی با خواهرش به تاثیر رفتارهای مادرشان در گرایش حاج فتوحی به هستی به همان علل روانشناختی و جامعه شناسانه ای می پردازد که مصداق سخن نگارنده است . گویی حسن فتحی می خواهد همزمان به برسی علل فردی و روانشناختی و دلایل اجتماعی و جامعه شناسی یک کنش اخلاقی انسانی بپردازد و نظام اجتماعی سنتی را در کنار وسوسه های فردی به نقد بکشد.
میوه ممنوعه همچنین به طور تلویحی به این بحث همیشگی فریبکاری زنان و سست ایمانی مردان دامن می زند تا در این تقابل جنسیتی ، به نفع اصالت اخلاقی و ارادی انسان بهره بگیرد. میوه ممنوعه در پس روایت خود به شخصیت پردازی و تعلیق های داستانی متناسب با آن توجه خوبی دارد و ضمن ایجاد فضای انسانی منطقی و باورپذیر از دیالوگ های جذابی نیز استفاده می کند و اساسا در فرآیند قصه گویی دچار شتاب زدگی نمی شود.
در میان عناصر متعدد فیلم شاید آنچه بیش از همه به چشم می آید و باعث جذابیت آن شده است سطح بازیگری است که قطعا در این میان بازی قهرمان اصلی داستان ، علی نصیریان نقطه عطف سریال است که گر چه نقشی شبیه به این موقعیت را در دیوانه ای از قفس پرید بازی کرده اما دامنه و گستردگی این شخصیت را در چهره حاج یونس فتوحی نداشته است . نقش جلال ، پسر بزرگ فتوحی نیز با بازی شلوغ و همیشگی اما کمی متفاوت امیر جعفری مورد توجه قرار گرفته که این یکی به دلیل خصوصیات کاراکتر جلال است که مخاطبان نمونه های زیادی از آنها را در زندگی خود تجربه کرده اند.
میوه ممنوعه در حوزه بازیگری دارای یک امتیاز دیگری نیز هست و آن اثبات توان بازیگری عماد تفتی است که شاید بیش از همه در ذهن تهیه کنندگان و کارگردان ها بماند اما میوه ممنوعه نتوانسته خود را از تقسیم بندی دو قطبی و یکسویه شخصیت پردازی برهاند. مصطفی و غزاله شخصیتی مثبت و منطقی تصویر می شوند و جلال و بیژن و حتی سمانه در مقابل منفی فرض می شوند.
این خطکشی سیاه و سفید میان آدمها همیشه یکی از نقاط ضعف سریال های بویژه اخلاق گراست که البته غلظت آن در میوه ممنوعه کمتر است .در نهایت آنچه میوه ممنوعه را نسبت به سریال های دیگر ماه رمضان ممتاز می سازد ، علاوه بر برخی از مسائل فنی مثل شخصیت پردازی ، موقعیت سازی ، بازیگری و خود قصه ، این است که نفس پرستی ، تزلزل اخلاقی و فریب خوردگی از شیطان را در بستر قصه ای رئالیستی با پس زمینه های روانشناختی به تصویر می کشد و برآمده از متن داستان است نه حاشیه های تکنیکی و ماورای !