اقتصاد از نگاه نظریه پردازان: بازی منصفانه یا همکاری فراتر از خودخواهی

اشاره : در گزارش حاضر با طرح پرسشی تلاش شده است به ارزشهایی مانند انصاف و همکاری و برتری آن بر خودخواهی بظاهر معقولانه از دو دیدگاه زیست شناسی و اقتصادی مورد بررسی قرار گیرد.

کد خبر: ۱۳۹۵۸

از دیدگاه زیست شناسی با تکیه بر نظریه داروین که انسان موجودی با احساسات و رفتارهای القایی است و بیشترین منفعت برای خود می خواهد کوشش می شود به توجیه رفتارهای توام با خودخواهی پرداخته شود.از سوی دیگر با طرح یک مساله ریاضی با عنوان بازی التیماتوم یا بازی نهایی میزان وجود خودخواهی یا انصاف در تبادلات اقتصادی به محک و آزمایش قرار داده شده است .چرا به ارزشهایی مانند انصاف و همکاری ، بیشتر از خودخواهی به ظاهر معقولانه ارج می نهیم ؛ منشائ بخشندگی و سخاوت داروینی از کجاست ؛ زیست شناسان و اقتصاددانان چنین توضیح می دهند: تصور کنید کسی 100دلار به شما می دهد و باید این مبلغ را با شخص ناآشنای دیگری با توافق تقسیم کنید. قوانین کاملا آشکار و واضح هستند. هر دوی شما در 2اتاق جداگانه هستید و نمی توانید اطلاعاتی را با هم ردوبدل کنید. با پرتاب یک سکه یا تاس ، تصمیم می گیرید کدامتان این پول را تقسیم کند. تصور کنید شما پیشنهاددهنده هستید و تنها یک بار می توانید پیشنهاد چگونگی تقسیم پول را بدهید و طرف مقابل نیز که باید این پیشنهاد را بپذیرد یا رد کند، قوانین این بازی و مقدار کل پول را می داند. اگر پاسخ او مثبت باشد این معامله پیش می رود، اما اگر پاسخش منفی باشد، هیچ کدام شما پولی به دست نمی آورید. در هر دو حالت ، بازی پایان می یابد و دیگر تکرار نخواهد شد. شما چه خواهید کرد؛ به طور غریزی بسیاری از افراد فکر می کنند باید 50درصد از این مبلغ را پیشنهاد کنند؛ چرا که چنین تقسیمی منصفانه است و احتمال پذیرش آن از سوی طرف مقابل نیز بیشتر است . با وجود این افراد با شهامت فکر می کنند حتی اگر مبلغی کمتر از نصف را پیشنهاد کنند، ممکن است این بازی را ببرند. پیش از تصمیم گیری باید از خودتان بپرسید اگر جای پاسخ دهنده (منظور کسی است که در مقابل پیشنهاد شما جواب مثبت یا منفی می دهد) بودید، چه عکس العملی نشان می دادید. تنها کاری که به عنوان پاسخ دهنده می توانید انجام دهید، گفتن بله یا خیر به مبلغ پیشنهاد شده است . مثلا اگر پیشنهاد 10درصد بود آیا 10دلار را می گرفتید و اجازه می دادید طرف مقابل 90دلار بگیرد یا ترجیح می دادید به این پیشنهاد جواب رد بدهید و هیچ چیز نگیرید؛ اگر پیشنهاد تنها یک درصد بود، چه می کردید؛ آیا یک دلار بهتر از هیچ نیست ؛ به خاطر داشته باشید در این بازی چانه زدن ممنوع است . تنها شخص پیشنهاددهنده می تواند یک پیشنهاد بدهد و طرف مقابل یا پاسخ دهنده به پیشنهاد می تواند این پیشنهاد را بپذیرد یا رد کند. شما چه پیشنهادی می کردید؛ تعجب آور نیست بدانید دوسوم پیشنهادها، بین 40تا 50درصد است . تنها 4درصد مردم پیشنهادی کمتر از 20درصد می دهند، زیرا پیشنهاد چنین مبلغ کمی همراه با ریسک است و احتمال رد آن وجود دارد. در اینجا با یک معما روبه رو می شویم : چرا شخص باید مبلغ پیشنهادی بسیار کم را رد کند؛ پاسخ دهنده به پیشنهاد تنها 2انتخاب دارد: مبلغ پیشنهادی را بگیرد یا اصلا چیزی دریافت نکند. برای یک شخص خودخواه ، تنها انتخاب منطقی این است که هر پیشنهادی را بپذیرد. به نظر چنین افرادی یک دلار بهتر از هیچ است . فرد پیشنهاددهنده خودخواه هم که طرف مقابل خود را می شناسد و به خودخواه بودن او هم واقف است ، کمترین پیشنهاد احتمالی را می دهد و بقیه پول را برای خودش نگه می دارد. تحلیل این تئوری بازی که افراد را خودخواه و منطقی می داند این است که فرد پیشنهاددهنده باید کمترین سهم ممکن را تقدیم کند و پاسخ دهنده نیز باید این مقدار را بپذیرد. اما همه افراد چنین عکس العملی ندارند. آنچه شرح داده شد، بازی التیماتوم یا بازی نهایی است و متعلق به رشته ای کوچک ولی در حال گسترش به نام اقتصاد تجربی است . قسمت اعظم نظریه اقتصادی با پدیده های بزرگ مانند نوسان های بازار کالا یا تولیدات عظیم ملی سروکار دارد. با این حال ، اقتصاددانان به طور فزاینده جذب چگونگی معاملات کوچکتری مانند سرمایه های اداری ، خانگی و گروههای کوچک می شوند. تبادلات اقتصادی ، بدون پیمانهای صریح و موسسات نظارت کننده ، چگونه اجرا می شود؛ تلاش قابل توجهی برای درک فرضیه تکاملی داروین وجود دارد. براساس این فرضیه انسان موجودی با احساسات و رفتارهای القایی است که بیشترین منفعت را برای خود و سلولهایش می خواهد. ورنر گوث ( )Werner Guthاز دانشگاه هومبالدت ( )Humboldtدر برلین بازی التیماتوم را 20سال پیش مطرح کرد. به دنبال آن ، آزمایشگرها به صورت فشرده در بسیاری از کشورها با صرف مبلغی هنگفت ، آن را بررسی کردند. نتیجه به طور یقین ثابت بود. رفتار در بازی به جنس و سن و تحصیلات و استعداد ریاضی افراد بستگی نداشت و مقدار پولی هم که در بازی مطرح می شد، به طور تعجب آوری در نتیجه بازی دخالت کمی داشت . برای مثال در اندونزی ، مبلغی که باید تقسیم می شد، 3برابر متوسط حقوق ماهانه افراد بود و هنوز هم افراد خشمگینانه پیشنهادهایی را که به نظرشان خیلی کم می آمد، رد می کردند. هنوز میزان بازیکنان محدود باقی مانده است ، زیرا مطالعات نخستین ، تنها در کشورهای توسعه یافته مانند ملل غربی ، چین و ژاپن روی افراد دانشجوی آن کشورها انجام می گرفت . بتازگی یک تحقیق بین فرهنگی در 15جامعه کوچک در 4قاره صورت گرفته است که نشان می دهد تفاوت های چشمگیری در چگونگی واکنش افراد در بازی التیماتوم وجود دارد. در میان قبیله ما جنیگوانگای آمازون ، متوسط پیشنهادی برای این بازی به طور قابل توجه کمتر از نمونه ایالت متحده است که 26درصد در مقابل 45درصد است و برعکس ، در قبیله آو ( )Auدر گینه بیش از نصف مبلغ پیشنهاد می شود. بنابراین ، سنتهای فرهنگی هدیه دادن تاثیر اجتناب ناپذیری بر نتیجه پذیرش هدیه در میان قبایل مثل آو دارد. به علاوه در قبیله آو پیشنهادهای بسیار بالا و فراوان و یا پیشنهادهای بسیار پایین نیز رد می شوند. با وجود این تفاوت های فرهنگی ، نتیجه غیر از آنچه بود که تحلیلگران منطقی آن را به خودخواهی بازیکنان نسبت می دادند. در زندگی روزمره موقعیت های زیادی وجود دارد که شامل مبادله بازی خودخواهی یا منصفانه است . با این حال بازی نهایی ( )Ultimatum Gameصرف ، محدودیت های غیرطبیعی هم دارد که بندرت در تبادلات زندگی واقعی به کار می رود. مثلا چانه زدن در این معامله غیرممکن است . افراد همدیگر را نمی شناسند. بازی اگر در اولین حالت نتیجه ندهد، به هم می خورد و دیگر تکرار نخواهد شد. به جای این که چنین محدودیت هایی ما را به عقبگرد وادار کند، اجازه می دهد رفتار انسانی را در محیط طبیعی خودش مورد مطالعه قرار دهیم و اصول بنیادین حاکم بر مکانیزم های تصمیم گیری را مشاهده کنیم . این روند چیزی شبیه مطالعه برخورد اشیائ در خلا از سوی فیزیکدانان برای دریافت خواص آنهاست . اقتصاددانان انواع بازی نهایی ( )Ultimatum Gameرا بررسی کرده اند تا عوامل سازنده احساسی رفتاری این بازی را دریابند. مثلا اگر انتخاب پیشنهاددهنده به وسیله پرتاب یک سکه نباشد، بلکه با عملکرد بهتری مانند یک امتحان صورت گیرد، مبلغ پیشنهادی راحت تر پذیرفته می شود و به نظر می رسد این نابرابری موجه است . همچنین اگر مبلغ پیشنهادی با رایانه تعیین شود، پاسخ دهنده به پیشنهاد کمتر نیز راضی خواهد بود یا اگر چندین پاسخ دهنده برای به دست آوردن مبلغ تقدیمی پیشنهاددهنده رقابت کنند، او می تواند حتی با پیشنهاد مبلغ اندکی از مشارکت در این بازی رهایی یابد. گوناگونی پاسخها به این نتیجه اشاره دارد که در بازیهای دونفره صرفا نظر یک نفر تامین نمی شود، مگر نقطه نظر طرف مقابل هم به حساب آید. ما فقط به دنبال منفعت خودمان نیستیم ، بلکه خود را با شریک دیگرمان مقایسه می کنیم و خواستار یک بازی منصفانه هستیم . واقعا چرا چنین جایگاه والایی را به عدالت می دهیم . به طوری که حتی 20درصد یک مبلغ زیاد را به دلیل این که شریکمان 4برابر آن را می برد، رد می کنیم . عقاید زیادی در این باره وجود دارد. بعضی نظریه پردازان معتقدند ،طرفین این بازی به این نکته که فقط یک بار در این مصاف شرکت خواهند کرد، توجه نمی کنند. براساس این نظریه ، بازیکنان تنها مبلغ پیشنهادشده یا رد آن را در اولین مرحله معامله می بینند. مطمئنا چانه زدن در تقسیم سرمایه ای ، موضوعی به جای مانده از پیشینیان ماست . اما آیا واقعا خیلی دشوار است که بدانیم بازی نهایی کنش و واکنشی است که فقط یک بار اتفاق می افتد؛ شواهدی که از چندین بازی مختلف دیگر به دست آمده است ، نشان می دهد بازیکنان بنحوی از تفاوت میان بازیهای تکرارشونده و بازیهایی که دیگر تکرار نمی شوند، آگاه هستند. نظریه پردازان دیگر، اصرار بر تقسیم عادلانه را نیاز اجداد ما به پناه داده شدن از سوی گروهی قوی ذکر کرده اند. گروههای شکارچی برای بقایشان به مهارت ها و قدرت اعضای گروهشان وابسته بودند. این هیچ کمکی به شکست رقیب شما نمی کند، در حالی که شما در مبارزاتتان با گروههای دیگر به او وابسته اید. این دلیل خوبی برای این است که چرا پیشنهاددهندگان مبلغ زیادی را پیشنهاد می کنند، اما نمی تواند توضیح دهد چرا پاسخ دهندگان پیشنهاد کم را رد می کنند. در اجتماع حشرات ، ارتباط نزدیکی میان آنها وجود دارد؛ اما همکاری که در نوع بشر وجود دارد، علاوه بر وابستگان نزدیک ، در میان غیروابستگان نیز وجود دارد که براساس پیوندهای اقتصادی است تا ژنتیکی . با این حال ، زیست شناسان نشان داده اند انواعی از رفتارهای ظاهرا نوعدوستانه می توانند به عنوان موفقیت های بیولوژیکی توضیح داده شوند. دیگر زیست شناسان نوع دوم تکامل ، تکامل عقاید را نیز مهم می دانند. (رجوع شود به کتاب «قدرت عقاید» نوشته سوزان بلک مور).