همراهی با بافت دراماتیک قصه

حاشیه صوتی امروزه در فیلمها و سریال هایی که عرضه می شوند، اهمیت ویژه ای یافته است.

کد خبر: ۱۳۸۸۵۳

موسیقی جزو لاینفک یک مجموعه داستانی محسوب می شود که گاه به عنوان خاطره یا نشانه ای از یک فیلم و سریال ، سالها در ناخودآگاه مخاطب مانا می ماند. برای ساخت موسیقی «مدار صفر درجه» با توجه به بستر تاریخی و سیاسی آن که دریک دهه پر التهاب رخدادهای آن به وقوع می پیوندد، انرژی و همت بسیاری صرف شده است. فردین خلعتبری ، آهنگساز مدار صفر درجه از این آزمون سخت رو سپید بیرون آمده است. با این هنرمند در مجالی کوتاه هم آوا شدیم:

چه شاخصه هایی را برای ساخت موسیقی سریالی که رخدادهای آن در دهه 20 می گذرد مد نظر داشتید؛
علاوه بر زمان رخداد داستان 2 ویژگی دیگر نیز قابل لمس است. نخست این که بخشی از ماجراهای سریال در اروپا اتفاق می افتد و در مرحله دوم موضوع یهودیت است که از محورهای مهم داستان محسوب می شود. طبیعی است که در 3 محور باید تحقیق انجام می شد: اول موسیقی دهه 20 که خوشبختانه موارد ضبط شده ای از این موسیقی وجود داشت و برخی از نت نویسی ها در این زمینه صورت گرفت. دوم موسیقی یهودی که از برخی تم های جوئیش بهره بردم که در کنار آن موسیقی زمان جنگ جهانی دوم در اروپا بخصوص پاریس را مدنظر داشتم. موسیقی مرتبط با ایران را به 2 بخش تقسیم کردم. بخش اول در حقیقت موسیقی سنتی است که براساس چند پیش درآمد اتفاق افتاده: یعنی طرح و گسترش ارکستراسیون موسیقی سنتی محور قرار دارد.
در این بخش کارهای آقای رضا محجوبی را مدنظر داشتم. قسمت دوم این ماجرا گرایشی به موسیقی پاپ است که در آن دوره اتفاق افتاده بود و آقای مین باشیان کارهایی را در آن زمان برای چند خواننده ضبط کرده بودند که تم هایی از آن آهنگها برداشته و برای ارکستر گسترش داده شد. در بخش دیگری از موسیقی از تم های آهنگسازی به نام آشرون که موسیقیدان یهودی است ، بهره بردم. تم های چند ترانه عامیانه قدیمی پاریسی را نیز دستمایه کار خود قرار دادم. این مجموعه موسیقی مدار صفر درجه را تشکیل می دهد که بخشی از آنها به وسیله سازهای سلو و برخی به وسیله ارکستر بزرگ اجرا شده است . یک گروه کر 70 نفره بخشهای مهمی از موسیقی را با توانایی بسیار عالی در استودیو اجرا کردند که من از کار این دوستان که در گروه کر بزرگ آقای نوری فعالیت دارند، بسیار راضی هستم. در همین جا از آقای نوری و رهبر گروه آقای علیرضا شفقت تشکر می کنم.

در یک نگاه کلان به موسیقی مدار صفر درجه تم های رمانتیک و نظامی جلوه بیشتری دارند؛
در کناری این دو تم یک تم تاریخی نیز قابل لمس است. به هر حال ، ما تم های مختلفی در سریال داریم. تم های رمانتیک ، به قول شما تم نظامی که در حقیقت یک تم آلمانی نازی می توان از آن یاد کرد، تم های یهودی برای افرادی که در جریان جنگ جهانی دوم از فرانسه رانده یا دستگیر شدند، برخی تم های پلیسی در 3 قسمت ابتدایی لحاظ کردیم و یک چیزهای دیگری هم در آینده خواهیم داشت.

به هر حال دو تم رمانتیک و نظامی پررنگ تر از دیگر تم ها به نظر می رسند؛
در بخشهای آغازین سریال ، هنوز قصه جا نیفتاده بود. پس از این که داستان به اروپا رسید، برخی اتفاقات رمانتیک در آنجا حادث شد. تاکنون آن چیزهایی که ارائه شده به این 2 بخش رمانتیک و نظامی اثر مرتبط است. به شخصه هیچ علاقه ندارم که در موسیقی سریال ، بافت درماتیک آن را رها کرده و مدام مستند بسازم. همیشه تمایل دارم که با بافت دراماتیک اثر همراهی کنم ، به همین دلیل موسیقی یک جاهایی چرخش دارد.

با توجه به این که نیمی از رخدادهای سریال در اروپا می گذرد، موسیقی کلاسیک غربی را چقدر دستمایه کار خود قرار دادید؛
از بابت این که فرمهای موسیقی کلاسیک غربی را در کار لحاظ کنم ، بسیار کم! به این دلیل که قصه در میان اقشار مختلف مردم می گذرد و تمرکز کارگردان نیز به این سمت است که عمده ماجراها را در متن مردم ببیند. در زمینه ارکستراسیون ، همیشه گرایشم به ارکستراسیون کلاسیک رمانتیک است. چون در دانشگاه درس آن را خوانده ام. تلاشم این است که تا آنجا که می توانم موسیقی را به سمت پذیرش راحت برای مخاطب سوق دهم. موسیقی ملودیک درکش برای مردم آسان است و با خاطره آنان سازگاری بهتری دارد. اگر در یک چنین مجموعه ای بخواهیم نوع آوری هم انجام دهیم یک مقدار کار سخت تر می شود. البته تلاش کردم در موسیقی مدار صفر درجه در یک نقاطی ، حرکتهای تازه تری ارائه کنم.

موسیقی عنوان بندی آغازین و انتهایی مدار صفر درجه چگونه به سامان رسید؛
در این دو بخش و خیلی از بخشهای دیگر کار، با کارگردان هماهنگ بودم. مضاف بر این که علاوه بر نظر کارگردان در ارتباط با عنوان بندی از راهنمایی ابراهیم حقیقی و تصویری که ایشان ارائه کردند، بهره فراوان بردم. چون آقای حقیقی استاد هستند و من آثار وی را فارق از ماجرای موسیقی سریال و عنوان بندی دوست دارم.

مراقب طراوت کار باشیم

این سریال به دلیل تمهای مختلف و حضور لحظه به لحظه موسیقی در کنار درام حجم زیادی از موسیقی را می طلبید. این تجربه از لحاظ برآورد زمانی به من نشان داد که یک سال برای ساخت موسیقی چنین مجموعه عظیمی اندک است ، چون تحقیقات زمان زیادی از ما می گیرد و یک جاهایی ممکن است ما را دچار خستگی کند. اولین نتیجه خستگی این است که طراوت را از کار می گیرد. اکنون یک سری کار تاریخی در حال تولید است. دوستانی که این کارها را جلو می برند، واقعا باید مراقب طراوت کارشان باشند تا اثر لطمه نخورد، علاوه بر این که امیدوارم امکانات خوب ارکستری و شرایط ایده آل استودیویی مهیا شود تا بتوان این کارها را به استاندارد نزدیک تر کرد. من در استودیو صبا موسیقی مدار صفر درجه را ضبط کردم که از کار دوستانی چون قاسم و کاوه عابدینی که زحمات بسیاری را متقبل شدند، تشکر می کنم.
تجربه خوب دیگر هم کار با یک گروه کر بزرگ بود که همه با همدیگر می خواندند یعنی تراک به تراک نمی خواندند! با این که استودیو صبا گنجایش 70 نفر را به راحتی نداشت ، هنر آقای عابدینی بود که با میکروفن گذاری مناسب کاری کرد که اغلب از من می پرسند این گروه کر و ضبط اثر در خارج کار شده یا داخل ایران ، چون می خواستم این کارها را خارج از کشور ضبط کنم ، ولی به دلایلی اینجا ضبط کردم و از نتیجه کار هم رضایت دارم

متاثر از گرافیک آقای حقیقی هستم ، وقتی ایشان موضوعی را تایید می کنند، آدم گامهایش را محکم بر می دارد.

تصنیف پایانی سریال را از ابتدا قرار بود، علیرضا قربانی بخواند؛
مدار صفر درجه هفتمین همکاری مشترک من با آقای قربانی است. پس از «شب دهم» برایم سخت بود که در حیطه موسیقی ایرانی با خواننده دیگری همکاری کنم. صدای او را دوست دارم . این تصنیف برای خواندن خیلی سخت بود، چون در اوج شروع می شد. آقای قربانی از خوانندگانی هستند که چیزهایی به کار آهنگساز اضافه می کنند.

حضور تصنیف در عنوان بندی فیلم و سریال ها به نظر شما ضروری است؛
ضرورتی ندارد، تشخیص کارگردان است. خودم یک مقدار از دادن پیشنهاد تصنیف می گریزم. چون وقتی موسیقی با کلام را لحاظ می کنیم ، از عرف سینمایی دور می شویم. هر چند در سینما این امر متداول شده است. طبیعی است وقتی کارگردان ها از من می خواهند، تصنیف را می سازم. مضاف بر این که تصنیف تاثیر مثبت موسیقیایی برعموم مردم می گذارد و توجه مردم را بیشتر جلب می کند. در این موضوع ، تصنیف مدیون کلام است ، چون کلام اگر درست گزینش نشود، در حقیقت خلاصه یا ترجمه شاعرانه از کل سریال می تواند باشد که این مساله میسر نمی شود. مگر یک شاعر خوب این کار را انجام دهد.

یکی از ایرادهایی که منتقدان به این تصنیف ها می گیرند، این است که برخی از اینها سازی جداگانه می زنند و ارتباط آنچنانی با کلیت سریال یا فیلم ندارند؛
اینجا لازم است از آقای افشین یداللهی هم نام ببرم و هم تشکر کنم ؛ چون ایشان بخشهای مختلف کار را می بینند و کاملا در زمینه هر طرحی انعطاف پذیر رفتار می کنند. شاهد این مدعا هم انواع و اقسام سریال هایی است که وی برای آنها شعر گفته است و اشعارش چه نسبت های درستی با سریال ها داشته است. ایشان آدم باهوشی است. از آنجا که روانپزشک هستند، روان فیلمها را درمی یابند. بدون حضور شعرهای افشین یداللهی در سریال ها به طور قطع دچار مشکل می شدم.

موسیقی کرال سریال که حجم وسیعی از کار را تشکیل می دهد بر پایه چه شاخصه هایی شکل گرفته است؛
تمام کرال هایی که متن دارد عبری است و از تورات برداشت شده است ، البته بی نسبت هم با صحنه ها نیست. براساس تمهای سریال است که برخی را خودم ساختم و برخی از تمها را نیز انتخاب کردم که در مجموعه برای گروه کر تنظیم شده است.

ملودی های موسیقی مدیترانه ای را هم مدنظر داشتید؛
سریال قرار بود بخشی را هم در آن ناحیه داشته باشد. اگر چنین اتفاقی می افتاد موسیقی به طور قطع به آن سمت و سو هم گرایش پیدا می کرد. به هر حال شخصیت های داستان ، یهودی های فرانسه هستند. تنها آدمی که در سریال به جغرافیای مدیترانه تعلق دارد، مادر حبیب است که یک زن فلسطینی است که من در یکی از تمهای سریال اشاره ای به آن کردم ، ولی این تم محوریت ندارد.

برای آماده سازی موسیقی این سریال چقدر زمان صرف کردید؛
بیشترین وقت ، صرف تحقیقات کار شده که یک چیزی حدود 10 ماه زمان برده است که لازم است از آقای میرعلی نقی تشکر کنم که منابع خیلی خوبی در اختیار من قرار دادند. شاید این رویه در آماده سازی موسیقی فیلم و سریال متداول نیست ، ولی بنده به نتایج خوبی رسیدم. با یک دوستی کار کردم که هم به نوعی آرشیو غنی داشت و هم پژوهشگر بود. نگارش موسیقی 3 ماه وقت برد. ضبط در استودیو هم چند مرحله داشت.
یک مرحله برای کرال ، 2 مرحله برای ارکستر و یک مرحله هم برای خواننده سلو وقت صرف کردیم. در ارکستر هم سازهای ایرانی و غیرایرانی را با هم داشتیم که در مجموعه 4 هفته برای ضبط زمان گذاشتیم ، البته نه به صورت متوالی! چون هر زمان که تحقیقی به نتیجه می رسید برخی از تمها ضبط می شد. هنگام ضبط، دستیارم آقای میلاد موحدی در بسیاری از کارها ارکستراسیون کمک کردند.

کار کدام یک از همکارانتان را در زمینه موسیقی سریال می پسندید؛
از کارهای خوب سریالی که خیلی دوست دارم می توانم به موسیقی «امام علی»، اثر آقای فخرالدینی ، کار مرحوم بیات در «ولایت عشق»، موسیقی «مریم مقدس» اثر آقای انتظامی اشاره کنم و از میان جوان ترها کارهای آقای همایونفر را هم گوش می دهم و هم از آنها یاد می گیرم.