زخم بدعهدی بر چهره برجـام

تحریم‌ها علیه ایران یکی از بی‌سابقه‌ترین محدودیت‌هایی بود که در طول تاریخ بشریت امروز، کشوری با آن روبه‌رو شده بود. سابقه این تحریم‌ها هم به سال‌های 91 و 92 برمی‌گردد. تحریم‌ها شامل چند دسته بود. بخشی از تحریم‌ها مربوط به شورای امنیت سازمان ملل بود. بخش دیگر آن هم تحریم‌هایی به شمار می‌رفت که اتحادیه اروپا علیه ایران وضع کرد. بخش سوم هم تحریم‌های وضع شده از سوی رئیس‌جمهور آمریکا و نمایندگان کنگره و مجالس ایالتی آمریکا بود. از نظر تنوع هم محدودیت‌هایی برای ایران در بخش‌های سیاسی، نظامی،‌ اقتصادی، فرهنگی و حتی پزشکی شامل می‌شد. موضوعاتی مثل تبادل دانشجو و رفت و آمد استادان به کنگره‌ها و همایش مختلف و ... در شمار تحریم‌ها قرار گرفت.

تحریم‌هایی که ماند، تحریم‌هایی که نماند

پس از توافق هسته‌ای تحریم‌هایی که مربوط به شورای امنیت سازمان ملل بود با قطعنامه 2231 لغو شد. تحریم‌هایی که مربوط به اتحادیه اروپا بود و از تفصیل بیشتری برخوردار بود، اکثرا برداشته شد. بویژه مواردی که مرتبط با موضوع خرید و فروش نفت،‌ رفت و آمد کشتی ایران به اروپا یا سایر بنادر دنیا، خرید و فروش فلزات گرانبها،‌ آزادی مبادلات با یورو لغو شد و ممنوعیت تبادل استادان و دانشجویان و شرکت استادان در کنگره‌های علمی دنیا نیز برداشته شد. موضوع محدودیت‌های مربوط به محصولات کشاورزی نیز از بین رفت.

در عین حال موارد و موضوعات نظامی و محدودیت‌هایی پیرامون آن همچنان شکل سابق خود را دارد. اما تحریم‌هایی که از سوی آمریکا وضع شده بود، لغو نشد بلکه اجرای آن از سوی باراک اوباما رئیس‌جمهور آمریکا متوقف شد. یعنی آنها سازوکار تحریم را نگه داشتند بواسطه این‌که مدعی هستند تا زمانی که ایران در حال غنی‌سازی اورانیوم است، بالقوه می‌تواند هر زمانی که اراده کند، ظرف 48 ساعت به وضعیتی برسد که می‌تواند بمب اتم بسازد و به ادعای آنان، ایران این توانایی را دارد که ظرف یکسال به بمب اتم دسترسی پیدا کند. آنها با همین بهانه مدعی هستند که باید سازوکارهای تحریم را نگه دارند تا اگر ایران قصد نیل به این مقصود را داشت ما هم بتوانیم بلافاصله آن تحریم‌ها را اعمال کنیم. همه می‌دانیم که این مساله بهانه‌ای بیش نیست. مهم این است که به هر حال براساس دستور باراک اوباما رئیس جمهور آمریکا توقف اعمال تحریم‌ها انجام شده است.

داستان بدعهدی در سالی که گذشت

در بخش مربوط به بانک‌ها برای تبادل پول و انتقال ارز و تا حدودی کشتیرانی و بیمه کشتی‌ها و کالاهای ایرانی در حوزه دلار همچنان مشکل اساسی وجود دارد. چون آمریکا به صورت محدود اجازه تبادل پول و ارز را صادر کرده است. در برجام مبادلات از طریق دو بانک سوئیس و امارات تعیین شده است. این محدودیت‌ها از نظر بانکی باعث شد که تا حدودی بانکداران بزرگ درباره سرمایه‌گذاری در صنایع ایران اعم از نفت،‌ گاز و ... دست به عصا راه بروند و محتاط باشند و درباره اعتبارات کلانی که باید در نظر بگیرند محتاطانه برخورد می‌کنند. این مساله هم دلایلی دارد. اول این‌که ممکن است مجددا شرایط سابق اعمال شود و دوم در نظام و ساختار بانکداری ایران مثل بسیاری از کشورهای دنیا باید اصلاحات ساختاری از سال 2008 انجام و بخشنامه‌های بین‌المللی برای مبارزه با پولشویی و شفافیت نظام بانکی و ترازنامه‌ها و ... اجرا می‌شد. نظام بانکداری ما برای اجرایی کردن این موارد نیاز به دو یا سه سال زمان دارد. طبعا اجرا نشدن این آیین‌نامه‌ها و نگرانی‌هایی که برای اعمال دوباره تحریم علیه ایران وجود دارد باعث شده است بانک‌های بزرگ برای تضمین سرمایه‌گذاری در ایران محتاطانه گام بردارند. وضعیت بیمه‌ها هم چنین شکل و صورتی دارد. منتهی بیمه‌هایی مثل هرمس آلمان صراحتا از سال گذاشته وارد عمل شد و کالاهای آلمانی که به ایران می‌آید و یا کالاهایی که از سوی ایران به آلمان وارد می‌شود،‌ بیمه کرد. این مساله نقطه عطفی برای گسترش مبادلات میان ایران و آلمان بود. بیمه‌های فرانسوی هم همین کار را انجام دادند و توانستند در بخش اتومبیل و صنایع هواپیمایی و ... ال‌سی باز کنند و اعتبارات لازم را برای مبادله کالا ایجاد کنند. حتی مبادلات نفت را با ایران انجام دادند و کشتی‌های ایران به بنادر اروپا رفت.

بنابراین بسیاری از مراودات و مبادلات که قبل از برجام امکان آن نبود بعد از توافقات میان ایران و کشورهای 1 + 5 میسر شد. این‌که در ایران مطالبه‌گری کنند و مکرر اعلام بکنیم که این مشکلات که برجای مانده است برطرف شود،‌ کار پسندیده و خوبی است ولی از سوی دیگر نباید فراموش کنیم که با وجود تمدید تحریم‌های 10 ساله داماتو، برجام در سال 2016 بسیاری از موانعی که ما در مبادلات، تجارت و بخش‌های فرهنگی یا بطور کلی برطرف شده یا تا حدود زیادی کاهش پیدا کرده است.

دکتر حسن بهشتی‌پور/ تحلیلگر مسائل هسته‌ای