مسجد؛ جلوه‌گاه هنر ناب اسلامی

گرچه نخستین مساجد در جهان اسلام ظاهری ساده داشتند، اما طولی نکشید مسلمانان تمام دانش و هنر خود را به‌کار گرفتند تا مساجد نه‌تنها محلی برای عبادت مسلمانان، بلکه بنایی باشد جلوه‌گر صفات الهی تا هر بیننده‌ای را مبهوت عظمت و جمال حق‌تعالی کند. این‌گونه بود که مسجد به تجلی‌گاه هنری تبدیل شد که آن را هنر اسلامی نامیدند؛ هنری که گاه در مساجد آندلس تجلی یافت و چشمان مسیحیان قرون وسطی را چنان خیره کرد تا حتی پس از کوچ مسلمانان، در حفظ یادگارهای آنها بکوشند؛ گاه در شام و دمشق و مصر و پس از آن قلمرو ترکان عثمانی ظاهر شد و گاهی در بخارا و سمرقند.

اما اوج و نهایت اعلای این هنر را به اعتراف دوست و دشمن باید در مساجد ایران‌زمین جست. از مسجد فهرج یزد که نخستین مسجد در ایرانش می‌خوانند تا مسجد شیخ‌لطف‌الله اصفهان، هنرمندان مسلمان ایرانی انگار در خاک و ماده بی‌جان روح می‌دمیدند تا درون هر بیننده‌ای به محض دیدن به غلیان درآید و پر از معنویت شود. سری به مساجد جامع تاریخی هر شهر بزنید و خودتان هنر بی‌بدیل آن هنرمندان عمدتا گمنام را به چشم ببینید. حتی گردشگران غیرمسلمان که اوج معماری را در رنسانس می‌جویند نیز چاره‌ای جز اعتراف به شکوه و زیبایی این مساجد ندارند. انگار که با وارد شدن در مسجد روح جلوتر می‌رود تا از محراب و پیچ و تاب اسلیمی‌ها خود را به گنبد برساند و پس از طواف آن به دور مناره‌ها چرخ بزند و به آسمان روانه شود.

هنرمندان گمنام مسلمان روزگاری تمام ذوق و هنرشان را به کار می‌بستند تا با بنا کردن مساجدی باشکوه، محلی برای عبادت و گردهمایی مسلمانان برپا کنند؛ چرا ما امروز راه آنها را نرویم و مساجدی نسازیم که در آینده جلوه‌گر هنر اسلامی باشد و شناسنامه فرهنگ و هنر زمانه ما!

کمیل انتظاری

فرهنگ و هنر