شهری که سوخت تا بهشت باستان شناسان شود

شهر سوخته نام محوطه باستانی بزرگی است که در56 کیلومتری جنوب غربی شهر زابل قرار دارد این سلسله تپه ها با مساحتی بالغ بر150 کیلومتر وسعت از بزرگترین محوطه های باستانی دوران آغاز تاریخی فلات ایران به شمار می رود

کد خبر: ۹۱۹۷

که 5200 سال قدمت دارد و از این نظر تنها شهرهای باستانی انگشت شماری چون شوش و تپه ملیان در ایران ، موهنجودارو در پاکستان و گورستان معروف سلطنتی اور در رودان با آن برابری می کنند. نخستین کسی که به مطالعه علمی شهر سوخته پرداخت ، باستان شناس معروف انگلیسی سراورل اشتین بود که اطلاعات مفیدی درباره آن به دست آورد پس از آن ، از سال 1346 تا انقلاب اسلامی ، این محوطه باستانی توسط باستان شناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسیو توژی بررسی و کاوش شد. پس از گذشت حدود19 سال از آخرین پژوهش های میدانی ، کارشناسان سازمان میراث فرهنگی کشور به سرپرستی دکتر سید منصور سجادی ، پژوهش بر این تپه را آغاز کرده اند وجه تسمیه شهر سوخته به دلیل وجود آثار سوختگی شدید و باقیمانده خاکسترهای بسیار زیاد در سطح آن است که باعث شده مردم محلی این نام را برای آن انتخاب کنند آثار تمدنی موجود در شهر به 4 دوره و11 مرحله جداگانه تقسیم شده است : دوره اول مطابق با دوران آغاز نگارش در میان رودان و خوزستان است که کهن ترین ادوار سکونتی شهر را در برمی گیرد در کهن ترین طبقه این دوره ، یک گل نوشته دوران آغاز ایلامی پیدا شده است این متن گلی ، تنها نوشته متعلق به این دوره از تاریخ است که در سرزمین های شرقی فلات ایران و در مشرق کویر لوت پیدا شده است. دوره دوم : در دوره دوم ، شهر سوخته به اوج شکوفایی و گسترش خود رسیده و مساحت آن حدود80 هکتار برآورد شده است بناهای بسیاری در این دوره ساخته شده و امور گوناگون دامداری ، کشاورزی ، صنعت و بازرگانی در آنجا توسعه یافته است . این دوره مربوط به دوران آغاز شهرنشینی و نیز مصادف با اواسط دوران مفرغ است. دوره سوم : آثار استقرار در شهر، در فاصله زمانی بین سالهای 2500 تا2300 پیش از میلاد یعنی دوران موسوم به دوره دولت شهر را در برمی گیرد و تنها اثر معماری منسوب به دوره چهارم ، بنای معروف به کاخ سوخته است. شهر سوخته که تاکنون اذهان بسیاری از اندیشمندان و پژوهشگران را به خود معطوف داشته باعث شده است تا گروهی از دانشمندان کشورهای مختلف در این زمینه به تحقیق بپردازند و مجموعه این مطالعه ها به شناخت یکی از قدیم ترین تمدنهای بشری منجر شده است ارزش مطالعه های شهر سوخته ، جدای از تلاشهای محققان خود شهر سوخته ، دشتها، تپه ها و اشیا و ابزارهای آن است که سالم و دست نخورده در سیستان شرقی ، پیش روی انسان های قرن حاضر قرار گرفته است طبق گزارش های دانشمند گرانقدر پروفسور توژی ، اهمیت شهر سوخته را می توان از دو جنبه دانست : نخست این که در حدود سالهای 3200 تا2200 پیش از میلاد این شهر پایتخت سیستان بوده است و مهمتر آن که "شهر سوخته " با مساحتی نزدیک به 150 هکتار وسعت در2500 سال قبل از میلاد مسیح ، بزرگترین شهر و مرکز تمدن در دنیای شرق فارس آن زمان بوده است . دوم این که آثار موجود در این شهر به طرز شگفت انگیزی در طول هزاران سال به همان شکل و حالت اولیه باقی مانده اند به گونه ای که این آثار در تمام آسیا بی نظیر و منحصر به فرد است دلیل اصلی سالم ماندن آثار شهر سوخته در واقعه ای است که در حالت عادی می تواند مخرب و زیانبار باشند: یکی انحراف رودخانه هیرمند از مسیر و بستر خود هنگام طغیان و دیگری بالا آمدن مداوم نمک به قشر سطحی زمین . بادهای شدید و موسمی موسوم به 120 روزه سیستان و دور شدن رودخانه هیرمند از جنوب سیستان ، این سرزمین را به کویری رسی سرشار از شن و ماسه تبدیل کرده و باعث رانده شدن انسان ها از منطقه شده است مساله مهمتر از انحراف رود هیرمند، نمک است خشکی بیش از حد هوا و سایر شرایط اقلیمی در سیستان باعث می شود تا نمک پیوسته به سطح زمین بیاید و روی زمین لایه محکم و سیمانی مانند تشکیل دهد. این قشر ساروجی اولا از تخریب آثار و اشیا جلوگیری می کند و ثانیا باعث حفظ بیولوژیک آثار زیرخاک می شود و به همین دلیل در اکتشاف های این ناحیه ، باقیمانده های ارگانیک مثل موی سر، چوب ، پارچه ، طناب را می توان تقریبا با همان حالت اولیه مشاهده کرد یکی از زیبایی های چشم نواز شهر سوخته ، دشت وسیعی از سفالهای شکسته است که در طول هزاران سال ، باد تنها بخشهای سبکتر را جابه جا کرده و توده سفالی ای را که سنگین تر بوده ، مثل سنگ فرش ، روی تپه ها گسترده است به هر صورت شهر سوخته سیستان محل ساده ای برای آزمایش ها و تحقیق ها به عنوان یک محل سکونت و مجموعه ای از آثار نیست ؛ بلکه عظمت و وفور اشیایی که در حفاری های اولیه به دست آمده است نیاز به تحقیق های پیشرفته و بسیار پیچیده ای دارد پروفسور توژی در تحقیق ها و گزارش های خود که درباره این خطه زرخیز ایران ارائه کرده ، چنین نوشته شده است که اگر یک گروه باستان شناسی با30 نفر کارگر و هر کارگر با8 ساعت کار در روز به حفاری منطقه مشغول شوند. حداقل300 سال وقت لازم است تا بتوان آن را کاملا حفاری کرد؛ بنابراین برای سرعت کار و دسترسی به نتایج کار، استفاده از روشهای پیچیده و غنیتر ضروری است. عظمت آثار "شهر سوخته " نباید این پندار را به وجود آورد که پیدایش و شکوفایی این تمدن برخلاف زمان حال ، در موقعیت طبیعی مناسبی بوده است آب و هوا در گذشته و حال تغییر کرده و میزان آب هیرمند در طول این مدت ثابت نبوده است معروف است که به کشورهایی که رودخانه های پر آب دارند، فرزندان رودخانه می گویند؛ از این رو مصر را فرزند نیل و سیستان را فرزند هیرمند گفته اند تاریخ سیستان ، سرگذشت رودخانه و انسان هایی است که در کنار آن زندگی می کرده اند. تاریخ رودخانه را بسادگی می توان مطالعه کرد؛ ولی گذشته انسان ها که هدف مطالعه ماست ، مطلب پیچیده ای است درخصوص آثار سیستان ، نوشته های زیادی در دسترس نیست یکی از دلایل آن ، جوان بودن اکتشاف ها و تحقیق ها است و امید است در آینده چه در کاوشهای شهر سوخته و چه در دهنه غلامان که مرکز هخامنشیان است ، آثار مکتوبی در باره تاریخ و زندگی انسان ها در آن دوران به دست آید. با تحقیقات باستان شناسان درباره زندگی انسان ها و تاریخ آنها، اطلاعاتی بسیار وسیعتر از نوشته ها به دست می آید؛ زیرا آنچه در نوشته های گذشته آمده است و درآینده پیدا خواهد شد، مربوط به تعداد معدودی از گروه های اجتماعی است که منافع برتری در سطح جامعه داشته اند و آنچه نوشته شده تنها به سود آنها بوده است و به همین دلیل باید درخصوص زندگی توده های وسیع مردم تحقیقهای باستانشناسی صورت داد و از آنها مدد گرفت آگاهی از زمان بنیانگذاری این شهر، وسعت اولیه و کیفیت زندگی در آن ازجمله پرسشهایی است که همواره مطرح بوده است در این خصوص باید گفت : برای تعیین موقعیت شهر و طول زندگی در آن ، حفاری های عمیق و مختصری در نقاط مختلف صورت گرفته است ، در لایه های مختلف از حفاری ها، شکل قدیمی شهر و ساختمان های آن پدیدار شده است . از مسائل شگفت انگیز حفاری های اولیه این بود که "شهر سوخته " در سال 3200 قبل از میلاد ساخته شد و در حدود سال 2200 قبل از میلاد به طور ناگهانی از بین رفت و عمر این تمدن حدود900 سال بوده است . این زمان ، دوران شکوفایی تمدن در آسیای جنوب شرقی بوده و در همین زمان تمدن سومری نیز در اوج شکوفایی خویش به سر می برده است. به هر حال ، عظمت و وسعت کاوشها و اطلاعاتی که از حفاری های "شهر سوخته " به دست آمده است ، از سال 1972 به بعد، نگاه دانشمندان ، محققان و باستان شناسان سراسر دنیا را، به خود معطوف کرده است. مطالعه درخصوص وسعت شهر سوخته در دو مرحله انجام شده است : در مطالعه اول که یک مطالعه سطحی بود، وسعت شهر و طول عمر آن تعیین شد و درمرحله دوم که درباره نقشه ، شکل و جنس سفالها بود، طول هر دوره ، زمان آن ، زندگی و شکل آن و به طور کلی عمر این تمدن معین شد. شهر سوخته دو بار به آتش کشیده شده است : یک بار در آغاز مرحله رشد سریع خود، یک بار در لحظه مرگ و انهدام آن ؛ بنابراین هر دو آتش سوزی در رشد و توسعه شهر بی اثر بوده است ؛ زیرا اولی زمانی رخ داد که شهر هنوز تمدن نداشته است و دومی وقتی که شهر ویران شده بود. قدیمی ترین محل شهر در قسمت شرقی شهر بوده و15 هکتار وسعت داشته است و قسمت دوم در اوج شکوفایی این تمدن 80 هکتار وسعت داشته است. شهر سوخته ، نمونه تنها شهری است که در حدود2200 سال قبل از میلاد زندگی در آن بناگاه پایان یافته و به همین دلیل بیش از هر محل دیگری در دنیا آثار موجود در آن تاکنون سالم مانده است قبرستان شهر، زیر قشر ضخیم سیمان مانند نمک ، سالم و دست نخورده مانده است تحقیق های به عمل آمده از این مکان نشان می دهد که بین 25 تا35 هزار قبر در آن وجود دارد و باید گفت که این بزرگترین ، وسیعترین و سالمترین قبرستانی است که در دنیا از ماقبل تاریخ تا به حال وجود داشته است اهمیت علمی و فنی این قبرستان تنها به دلیل وجود اشیای داخل قبرها نیست ؛ بلکه مربوط به استخوانهای مردگان است که سالم مانده اند مطالعه هایی که در حال حاضر بر روی استخوان ها صورت می گیرد، این امکان را فراهم می آورد تا حلقه های پروتئینی که ژنها روی آنها قرار دارند، بررسی و مسائل ژنتیکی آنها روشن شود از آنجا که در هر قبر بین 2 تا4 جسد وجود دارد، وجود حدود یکصد هزار جسد در این قبرستان تخمین زده می شود و این یکی از گنجینه های عظیمی است که شهر سوخته درون خود جای داده است.مردمان شهر سوخته مردگان خود را در میان پارچه می پیچیده اند و در جهت های جغرافیایی گوناگون و به شکل های مختلف )معمولا به حالت چمباتمه و جنینی ( به خاک می سپرده اند. با توجه به اعتقادهای مردم این سامان درباره زندگی پس از مرگ ، در گورهای افراد، لوازم مورد نیاز و اغذیه لازم برای زندگی دیگر جهان را داخل ظروف مختلف می گذاشتند که عمده ترین آنها لوازم مورد نیاز برای تدفین مانند کفش ، فرش حصیری و لباس ، غذا برای تداوم زندگی مثل انگور، جو، گندم ، گوشت ، سیر و نوشیدنی های گوناگون ، وسایل و لوازم شخصی مانند شانه ، سبد، ظروف ، وسایل و ابزار کار مثل مهر، تیغه ، نوک پیکان و انواع مهره های رنگی ، لوازم و ابزار نیایشی و آیینی مثل نذورات بوده است. یکی از جالبترین اشیای به دست آمده در گورها، جمجمه دختری 12 ، سیزده ساله که مبتلا به هیدروسفالی است که پزشکان "شهر سوخته " حدود2750 سال پیش از میلاد به بیماری او پی برده و سر او را تحت عمل جراحی قرار داده اند که این عمل ، قدیمی ترین نمونه جراحی شناخته شده در ایران است . علاوه بر این ، اطلاعات وسیعتر و دقیق تری از بقایای استخوان های حیوان های اهلی آن دوره به دست آمده است عمده ترین حیوان اهلی ، گاو سیستان است گاو سیستان برخلاف تمام نژادها باید تا نصف پا در آب باشد و از نی تغذیه کند. این گاو حیوان مقاومی است ؛ اما دارای جثه کوچکی است و شیردهی چندانی هم ندارد با کشف بقایای شاخ گاو قوی هیکل و بزرگی که دوبرابر گاوهای فعلی است ، می توان حدس زد که پرورش دام در این شهر به طور دقیق و صحیح صورت می گرفته است. شهر سوخته موجد زندگی و تمدن جدیدی نیست ؛3 تا4 هزار سال پیش از آن نیز در اینجا انسان می زیسته است و اگرچه آثار واضح و روشنی در این زمینه وجود ندارد؛ ولی شواهدی دال بر زندگی در چند هزار سال پیش در این شهر وجود دارد یکی از این شواهد جمجمه گوسفند وحشی است نام این گوسفند ابی سیگ نی است و هنگام بنا شدن شهر سوخته نسل آن منقرض شده است در حقیقت هیچ گاه امکان همزیستی میان گوسفند اهلی و وحشی وجود نداشته است و هر جا آثاری از گوسفند اهلی باشد گوسفند وحشی نمی توانسته زندگی کند از اشیا و کتیبه های به جا مانده معلوم شده است که خط مردم شهر سوخته خط ایلامی بوده ولی درباره زبان آنها هنوز نتیجه ای به دست نیامده است و حدس زده اند که زبان هند و اروپایی در آنجا رایج بوده است مهمترین دلیل تخریب شهر سوخته را می توان از اسکلت های کشف شده و بریدگی های گردن آنها حدس زد که بر اثر یک هجوم به شهر سوخته و آتش سوزی در قسمت اصلی شهر تخریب شده است اما این که تهاجم از سوی چه قومی بوده است مشخص نیست شاید عدم امکان حمله از سوی اقوام دور حمله اقوام نزدیک و همسایه را تایید کند.