برو بیا در محله زنبورها، از شهد گل تا موم عسل

زنبور عسل از گلی به گل دیگر پرواز کرده شهد آنها را با خرطوم خود می‌مکد و قبل از بازگشت به کندو کیسه عسل خود را پر می‌کند. ولی این شهد گل، عسل نیست. شهد گل قبل از هر چیز یک آب قنددار است. بنابراین، این زنبور است که واقعا عسل را از طریق تغلیظ و تبدیل بیوشیمیایی که انسان از مدت‌ها قبل راز آن را کشف کرده است می‌سازد. البته برخی مسائل در مورد عسل تا حدودی مبهم هستند.

آیا عسل یک تولید گیاهی است یا یک ماده حیوانی محسوب می‌شود؟ اهمیت متقابل شهد و زنبور در تحول آن چیست؟ آیا باید گفت که زنبور، عسل را حمل می‌کند یا این که زنبور عسل را می‌سازد؟

در واقع هر دو مورد صحیح است. بدون شهد عسل وجود نخواهد داشت و البته بدون زنبور هم عسلی به دست نخواهد آمد. هر چند بسیار شنیده‌ایم و البته و متاسفانه بسیار وجود دارد که متقلبان این کار، بدون شهد هم عسل تولید می‌کنند، اما در اینجا منظور، فرآیند تولید عسل به صورت طبیعی است. عسل در آن واحد هم یک ماده گیاهی و هم یک ماده حیوانی است.

کم‌شدن آب شهد و غلظت آن از نظر قند دو پدیده همراه یکدیگر هستند بر اساس اصل تروفالاکس که در تمام حشرات اجتماعی نهادینه شده قرار دارد (زنبورها و مورچه‌ها). تروفالاکسی شامل مبادله مواد غذایی بین حشرات یک خانواده است. هنگامی که زنبور جمع‌آوری‌کننده شهد به کندو باز می‌گردد کیسه عسل او پر از شهد است. زنبور در کندو شهد را مجددا بیرون اورده و در آنجا زنبور دیگری که در کندو بوده است، آن را در کیسه عسل خود می‌ریزد. زنبور آورنده شهد دوباره برای جمع‌آوری شهد به پرواز در می‌آید و دیگر مسائلی که در کندو می‌گذرد به او مربوط نمی‌شود. زنبوری که عسل اورا تحویل گرفته بود به نوبه خود آن را مجددا روی زبان یکی دیگر از کارگران می‌ریزد. این زنبور هم همین کار را بادیگری می‌کند و همین طور الی آخر. این گردش شهد از یک زنبور به زنبور دیگر که نشانه‌ای از یک همکاری اجتماعی بسیار جالب در میان آنهاست، بتدریج همراه با کاهش آب شهد آن را غلیظ می‌سازد. بتدریج که قند شهد قوام پیدا می‌کند، شهد به عسل تبدیل می‌شود.

در جریان تغلیظ، زنبورها مقداری از ترشحات غدد بزاقی خود را به شهد مخلوط می‌سازند. این ترشحات سرشار از عناصر تخمیرکننده و دیاستاز‌هایی هستند که پلی ساکاریدهای شهد را به قند‌های ساده یعنی فرکتوز و گلوکز تبدیل می‌کنند. مهم‌ترین این دیاستازها (انورتاز) نام دارد. به این ترتیب تولید نهایی (اگر بخواهیم از اصطلاحات «صنعتی» استفاده کنیم) که از کارخانه زنبورها بیرون می‌آید می‌تواند بسرعت توسط بدن شخصی که آن را مصرف می‌کند جذب شود. در واقع زنبور به ما عسلی از پیش هضم شده هدیه می‌کند.

پس از انجام اعمال تغلیظ و تبدیل شهد به عسل، این ماده در حفره‌های کندو قرار داده شده است و در ان‌ها خالص می‌شود و شکل نهایی را به‌خود می‌گیرد. در این مرحله عسل می‌رسد. این پدیده بر حسب گرمایی که درون کندو وجود دارد سه تا چهار روز طول می‌کشد. کارگران عسل را در حفره‌ها ریخته و برای این که هوا در کندو جریان یابد و بازهم کمی از آب اضافی عسل گرفته شود، بال‌های خود را به هم می‌زنند. این آخرین مرحله تغلیظ عسل است که پس از آن فقط 20 درصد آب (یعنی درست نسبت معکوس با شهد اولیه) در عسل باقی می‌ماند.

به این ترتیب عسل به دست آمده از نظر قند غنی بوده و دیگر دچار تخمیر نمی‌شود. در این حالت زنبورها می‌توانند در حفره‌ها را ببندند. این کار باعث می‌شود عسل کاملا توسط این در پوش مومی حفاظت شود

در هر پرواز هر زنبور می‌تواند تا 40 میلی‌گرم شهد به کندو ببرد. در نتیجه برای یک کیلوگرم عسل، زنبورها باید 25 بار پرواز کنند. در صورتی که شرایط مناسب باشد هزاران زنبور با هم برای جمع‌آوری شهد حرکت می‌کنند. در برخی از روزهای استثنایی برای جمع‌آوری شهد یک کندو می‌تواند تا 6 کیلوگرم عسل تولید کند. گاهی اتفاق می‌افتد که جا برای ذخیره عسل کم بوده و زنبورها از حفره‌هایی که برای تخمگذاری هستند نیز برای این کار استفاده می‌کنند. مسأله‌ای که باعث کاهش فعالیت ملکه می‌شود نوعی توقف طبیعی تخمگذاری محسوب می‌شود. در کندوهای متحرک می‌توان با گذاشتن شان‌های اضافی در کندو از این کار جلوگیری کرد.