حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
جستجو در گوشه و کنار کیهان
به شهادت تمامی مراجع علمی جهان ، مهمترین رخداد علم سال 1383، اثبات وجود آب بر سطح مریخ در گذشته ای دور بوده است. 2 خودروی مریخ نورد روح و فرصت که یک سال است به پرسه زنی بر سطح این سیاره مشغولند، توانستند سرانجام به این سوال پاسخی قطعی دهند.
اما در پشت پرده این ماموریت و سایر برنامه های اکتشافی مریخ ، مردی ایستاده بود که اگر بخواهیم موفق ترین دانشمند ایرانی را بر مبنای دستاوردهای فعالیت هایش در این سال معرفی کنیم ، چاره ای نداریم جز این که سراغ او برویم.
مدیر سابق طرح سرمنشائ ناسا، مدیر و موسس برنامه اکتشافی مریخ ، برنده مدال افتخار ناسا و جایزه بنیاد فلسفی لیبرال پرایز، اینک مسوولیت جدیدی به عهده دارد.
او مدیر ارشد برنامه ریزی راهبردی JPL است تا توان فوق العاده خود را در بازه ای وسیع تر به کار گیرد. متن پیش روی شما گفتگویی اختصاصی با فیروز نادری ، دانشمند برجسته ایرانی ناسا به بهانه فرارسیدن عید نوروز است.
گفتگویی که با وجود گرفتاری های کاری فراوان دکتر نادری ، با مهربانی و لطف همیشگی او صورت گرفت تا هدیه ای باشد به مردم کشوری که فرزندان حقیقی اش هرجا که باشند، در سرافرازی یک نام می کوشند؛ ایران.
بسیاری از مراجع علمی و نشریات علمی از جمله Science و روزنامه جام جم ، هنگام انتخاب 10 رویداد علمی سال 1383 (و همین طور سال 2004) تردیدی به خود راه ندادند که اثبات وجود آب مایع بر سطح مریخ و در گذشته این سیاره را درصدر فهرست خود بنشانند.
مایلم نظر شما را به عنوان مدیر برنامه اکتشافی مریخ و مدیر این اکتشافات ، درباره اهمیت این کشف بدانم. چرا این یافته تا این حد مهم است؛
از زمانی که انسان توانست بیندیشد و استدلال کند، همواره درباره یک سوال به اندیشه و تفکر پرداخته است. آیا جایی فراسوی زمین ، حیات وجود دارد؛
امروزه ما از لحاظ فناوری به جایی رسیده ایم که بتوانیم جستجویی را برای یافتن پاسخ این پرسش آغاز کنیم. در این خصوص جستجوی ما در فراسوی منظومه شمسی تنها به استفاده از تلسکوپ های بزرگ برای یافتن سیارات زمین مانند، محدود شده است.
اما درون منظومه شمسی دانش ما به جایی رسیده است که می توانیم فضاپیماهای روباتیک را برای کاوش اعضای خانواده این منظومه به آنجا ارسال کنیم و از نزدیک به بررسی این نقاط بپردازیم.
در میان اعضای خانواده منظومه شمسی و از این لحاظ، مریخ جایگاه ویژه ای دارد؛ چراکه بهترین شانس را برای میزبانی حیات در گذشته تاریخی خود دارد و حتی ممکن است (و فقط ممکن است) میزبان گونه ای از حیات در زمان حال نیز باشد.
اما زندگی به گونه ای که ما می شناسیم ، برای شکل گیری و تکامل خود نیازمند وجود آب به شکل مایع است و دقیقا به همین دلیل ما هدف اصلی 2 خودروی مریخ نورد را جستجوی مدارکی برای وجود آب مایع در گذشته مریخ قرار دادیم.
اینک ما به این مساله مهم پاسخ داده ایم و اثبات کرده ایم بر سطح مریخ آب مایع وجود داشته است.با کشف وجود آب ، یک گام در راه پاسخگویی به پرسش امکان وجود حیات مریخی نزدیک شده ایم و این کشف ما را در آستانه پاسخگویی به یکی از کهن ترین پرسش های انسان قرار داده است که آیا ما در این جهان تنها هستیم یا خیر.
مریخ نوردها وجود آب مایع در گذشته مریخ را ثابت کرده اند. بتازگی مدارگرد اروپایی مارس اکسپرس نشانه های متان را در جو مریخ آشکار کرد و از سوی دیگر توانست شواهدی از یک اقیانوس آب یخ زده را در زیر سطح و در نواحی استوایی این سیاره آشکار کند.
گام بعدی در اکتشاف مریخ چه خواهد بود و چه اهداف و ماموریتی در برنامه قرار دارد؛
اجازه دهید ابتدا اشاره کنم که پیش از مدارگرد سریع السیر مریخ ، مدارگرد اودیسه مریخ که از سوی ناسا به این سیاره اعزام شده بود، توانست نشانه های منابع فراوانی از آب منجمد را زیر سطح مریخ و در عرضهای میانی پیدا کند و دقیقا به همین دلیل است که ما ماموریت کاوشگر سطح نشین ققنوس (phoenix) را که به منظور فرود بر نواحی شمالی مریخ طراحی شده است ، در اولویت قرار داده ایم.
ققنوس مرداد سال 2007 به سوی مریخ پر خواهد گشود، البته به شرطی که بتوانیم برخی مسایلی را که در رابطه با تامین بودجه این ماموریت وجود دارد، حل کنیم.
البته پیش از آن تاریخ ما یک مدارگرد بسیار کارآمد به نام MRO را به سوی مریخ خواهیم فرستاد. این مدارگرد که مرداد سال 1384 عازم مدار سیاره سرخ خواهد شد، وظیفه دارد اطلاعات کامل و دقیقی را به زمین ارسال کند تا بر اساس آن بتوانیم درباره محل فرود گروه بعدی مریخ نوردها تصمیم گیری کنیم.
این مریخ نوردها که آزمایشگاه علمی مریخ یا MSL نام گرفته اند، برای پرتاب در سال 2009 میلادی برنامه ریزی شده بودند؛ اما از آنجا که مدت ماموریت مریخ نوردهای روح و فرصت چندین بار تمدید شد و برای آن که این 2 خودرو را فعال نگه داریم ، باید هزینه ای معادل 100میلیون دلار، بیش از مبلغ پیش بینی شده به برنامه وارد کنیم.
به همین دلیل بسیار امکان دارد که انجام این ماموریت از سال 2009به سال 2011موکول شود. MSL درباره ترکیبات کربن در مریخ تحقیق خواهد کرد و این گام بعدی در جستجوی حیات به شمار می رود.
به یاد داشته باشید هیچ ماموریتی به تنهایی توان پاسخ قاطع دادن به مساله بود یا نبود حیات ندارد. این مساله بسیار مشکل تر از آن است که بتوان یکباره به آن پاسخ داد و باید تعداد زیادی از ماموریت ها، اطلاعات کافی را در این خصوص جمع آوری کنند تا بتوان این پازل را با کنار هم گذاشتن بخشهای مجزای علمی تکمیل کرد.
همان طورکه در گفتگوی قبلی مان نیز اشاره کردید، بسیاری از مردم با ماموریت روح (SPIRIT) و فرصت (OPPORTUNITY) رابطه عاطفی برقرار کرده اند (از جمله در ایران که بسیاری از مردم کنجکاوانه اخبار مربوط به آنها را دنبال می کنند).
فکر می کنید آینده این ماموریت افسانه ای JPLچه خواهد بود؛
همان طور که می دانید، مریخ نوردها در حالی بیش از یک سال است به ماموریت خود ادامه می دهند که تنها برای کاوشی 90 روزه طراحی شده بودند. هدایت و کنترل این دو کاوشگر تقریبا 3 میلیون دلار در ماه هزینه دارد.
در حال حاضر برنامه ما این است که بتوانیم آنها را تا جایی که بازده علمی مناسبی دارند، فعال نگه داریم.
البته ممکن است فعالیت آنها یکباره و به دلیل بروز نقص فنی در یکی از قسمتهای این دو خودرو متوقف شود؛ بنابراین پایان دوره کاوش آنها ممکن است همین فردا باشد یا تا سال دیگر هم ادامه یابد.
اما فعلا خودروی فرصت در حال حرکت به سوی یک دهانه بزرگ برخوردی است که حداقل 5برابر گودال پایداری (Endurance) که مریخ نورد فرصت پیش از این 6ماه از عمر خود را در آن سپری کرده بود، بزرگی دارد. از آنجا که این گودال (که به نام ویکتوریا نامگذاری شده است) از گودال اندورانس عمیق تر است ؛ بنابراین امکان بررسی دقیق تر روی لایه های پایین تری از سطح مریخ مهیا خواهد شد و این بدان معنی است که ما می توانیم به شواهدی مربوط به گذشته دورتر مریخ دسترسی پیدا کنیم.
در سوی دیگر مریخ نیز، روح در حال نزدیک شدن به قله هازبند است. (این قله به نام ریک هازبند، فرمانده شاتل فضایی کلمبیا که در هنگام بازگشت به زمین و به دلیل انفجار شاتل جان خود را از دست داد، نامگذاری شده است.)
در عین حال ، این مریخ نورد، سنگی را یافته است که بر اثر مجاورت با آب دچار دگرگونی شده است ؛ البته نکته مهم این است که به نظر می رسد این سنگ به دلیل روند متفاوتی از آنچه در فلات نصف النهار (Meridiani) رایج بوده ، دچار تحول شده است.
بعد از آن که روح به این قله رسید، تصمیم داریم آن را به سوی دیگر این تپه ها بفرستیم.
شما 5سال به عنوان مدیر برنامه مریخ فعالیت کرده اید. چه داستان های ناگفته ای در باره این دوره پر از موفقیت وجود دارد؛
هنگامی که 5سال پیش و پس از آن که NASAدر انجام 2ماموریت مریخ با شکست مواجه شده بود، به عنوان مدیر برنامه مریخ معرفی شدم.
با خودم فکر کردم این تنها یک تغییر سمت عادی است اما زمانی که متن خبر ناسا در باره مدیریت من منتشر شد، دیدم در متن این خبر ذکر شده است من متولد شیراز در ایران هستم.
شن اوکیف (رئیس ناسا)، فیروز نادری و دکتر الاچی (رئیس)JPL در کنار کیک یک سالگی مریخ نورد روح ، یک سال عملیات موفق این ربات کاوشگر را جشن می گیرند
|
برای اولین بار پی بردم که جهان تا چه حد کوچک شده است و همین طور برای من کاملا مشخص شد که هموطنانم در سراسر جهان به واسطه انتشار خبر مثبتی در خصوص ایران و ایرانی تا چه حد خوشحال می شوند.
باید به شما بگویم از همان لحظه من فشار و مسوولیت ویژه ای علاوه بر مسوولیت حرفه ای خود بر دوشم احساس می کردم و وظیفه مضاعفی برای موفقیت در این مسوولیت برای خود تعریف می کردم.
من می خواستم این احساس مثبتی که ایجاد شده بود را تا پایان دوره ماموریتم حفظ کنم. من مدیون و سپاسگزار دعاها و آرزوهایی هستم که هموطنانم بدرقه راه من کردند و تشویق ها و دلگرمی هایی که در این مدت به من دادند. آنها اینک بخشی از خانواده من هستند که به واسطه حضور آنها بسیار بزرگ شده است.
آزمایشگاه جت پیشران ناسا (JPL) بتازگی شما را به عنوان مدیر ارشد در برنامه ریزی راهبردی منصوب کرده است و این دقیقا 2هفته پس از آن بود که شما عالی ترین نشان مدیریتی ناسا را دریافت کردید. پیش از آن نیز 5سال مدیریت برنامه اکتشافی مریخ و 5سال نیز مدیریت طرح سرمنشائ را به عهده داشتید.
ماموریت شما در سمت جدید چه خواهد بود و چه برنامه ای در این خصوص دارید؛
من همواره سعی کرده ام بیش از 5سال در یک سمت باقی نمانم. تغییرا ت باعث می شود تا ایده های شما تازه بماند و بتوانید خود را در اوج خلاقیت حفظ کنید.
من بسیار خوش شانس بودم که توانستم تعدادی از مهمترین ماموریت های ناسا را رهبری کنم. در مورد آخر این ماموریت ها یعنی طرح سرمنشا(Origins) و برنامه مریخ ، تمرکز ما بر جستجوی حیات در فراسوی زمین تمرکز داشت و بسیار راضی کننده بود. اما اکنون من با چالشهای جدیدی مواجه هستم.
من در سمت جدید باید به تمامی برنامه های JPL نظارت داشته باشم. این برنامه ها تحقیقاتی در رشته هایی چون علوم زمین ، مطالعات سیاره ای و اختر فیزیکی را شامل می شود. بنابراین من باز هم با برنامه مریخ در تماس خواهم بود، اما هدایت ، مدیریت و برنامه ریزی روزانه آن را برعهده نخواهم داشت و این کار به عهده دکتر لی گذاشته می شود که 5سال گذشته در سمت معاون من به خدمت مشغول بود.
به هرحال فراتر از یک ماموریت مشخص و خاص اکنون عمده توجه من به تمامی ماموریت هاست. در عین حال من باید طرح چشم انداز راهبردی 5تا 20ساله را برای JPLتنظیم کنم.
این که ما باید در آن هنگام در چه جایگاهی باشیم و برای رسیدن به آن ، اکنون باید چگونه عمل کنیم.این موضوع به ما اجازه می دهد تا تصمیم بگیریم که چه پروژه های جدیدی باید تعیین شود و به طور معادل چه پروژه هایی را باید تغییر داد یا اجرای آن را به بخشهای دیگری از ناسا واگذار کرد.
علاوه بر این مسائل ، من باید بر تمام ماموریت هایی که قرار است در JPL طراحی و اجرا شود، از فاز اولیه آنها و پیش از مرحله اجرایی نظارت داشته باشم.
من همیشه به مدیریت مراحل اولیه ماموریت ها علاقه مند بودم ، چرا که در این فاز خلاقیت ها امکان بروز پیدا می کند و بنیادهای اساسی یک ماموریت شکل می گیرد.
دکتر چارلز الاچی ، مدیر JPLهنگام معرفی شما در نقش جدیدتان به جایگاه JPLدر همکاری با سایر بخشهای ناسا، برای تحقق چشم انداز آینده اکتشافات فضایی اشاره کرده است.
با توجه به انتخاب مجدد جورج بوش که در برنامه فضایی خود سفرهای فضایی سرنشین دار و بویژه اعزام فضانوردان به مریخ را در اولویت قرار داده بود، جایگاه آینده ماموریت های ربوتیک که JPLعهده دار آنهاست را چگونه ترسیم می کنید و به نظر شخص شما مهمترین اولویت ناسا در این سالها چه خواهد بود؛
چشم انداز ملی فضایی با هدف دستیابی انسان به فراسوی منظومه زمین - ماه طراحی و اعلام شده است. در این طرح سفر به ماه به عنوان پایه و اساس دستیابی به مریخ مطرح شده است.
در دهه 1960، کندی رئیس جمهور وقت امریکا اعلام کرد، انسان باید پیش از پایان آن دهه به ماه سفر کند. البته این دیدگاه بیش از آن که بر مبنای ضرورت های علمی بنیان گذاشته شده باشد، بر مبنای رقابت های سیاسی وقت میان امریکا و شوروی سابق اعلام شد.
در آزمایشگاه JPLدکتر نادری نمونه ای از ذرات بادهای خورشیدی که توسط فضاپیمای جنسیس جمع آوری شده بود را در دست گرفته است
|
برنامه فعلی به اعزام فضانوردان تا پیش از سال 2015و حداکثر تا سال 2020به ماه تاکید دارد. ناسا هم اکنون روی یک کپسول فضایی سرنشین دار به نام (EV=Crew Exploration Vehicle) کار می کند که یکی از عناصر اساسی موردنیاز برای فرستادن یک گروه 6 نفره فضانوردان به ماه است.
پروژه جدید فتح ماه با برنامه آپولو متفاوت است. در آن پروژه تمامی وسایل موردنیاز برای سفر به ماه ، فرود به سطح آن و بازگشت به زمین ، همگی درون یک محموله و همراه هم با کمک یک موشک غول آسای ساترن 5به فضا پرتاب می شد.
اما در سیستم جدید از یک پرتاب چندمرحله ای کوچکتر استفاده می شود و ابزارهای موردنیاز در یک مدار نزدیک زمین با هم ترکیب شده و برای سفر به ماه آماده خواهد شد. بر اساس یکی از گزینه های فعلی این ماموریت از 4پرتاب مستقل اولیه تشکیل خواهد شد که یکی از آنها کپسول CEVو 6فضانورد همراه آن خواهد بود.
درباره اهداف سفر به ماه نظریات مختلفی وجود دارد. گروهی معتقدند انسان باید شهرک های کوچکی بر سطح ماه بسازد و خود را برای اقامت دایم و اشغال آن آماده کند. گروه دیگری نیز معتقدند سفر به ماه تنها برای انجام آزمایش های علمی لازم و انجام تمرین های ضروری برای آمادگی سفر به ماه صورت گیرد.
من در گروه دوم قرار دارم و نگران آن هستم که ماه نیز تبدیل به یک ایستگاه بین المللی فضایی شود که درحال حاضر، تنها منابع مالی ناسا را می بلعد. درباره ادامه چشم انداز فضایی ، در حالی که گروهی روی پروژه ماه کار می کنند، ما نیز به بررسی های خود درباره مریخ ادامه می دهیم.
ما سفر به مریخ را برای پیشبرد اهداف علمی که پیش از این درباره آن با هم صحبت کردیم ، ادامه خواهیم داد و در عین حال ، روی مسائل پیش روی انسان برای سفر به مریخ - که 30سال دیگر باید رخ دهد - کار خواهیم کرد. یکی از فناوری هایی که در این زمینه روی آن کار می کنیم ، تلاش برای تهیه سوخت لازم برای بازگشت سفر احتمالی فضانوردان به مریخ است.
در این طرح قرار است کربن از جو مریخ جدا شود و ضمن ترکیب با هیدروژنی که از ذوب کردن منابع یخ زیر سطح مریخ به دست می آید، متان به دست آوریم. این متان با اکسیژن ترکیب خواهد شد تا سوخت موردنیاز به دست آید.
برای بازگرداندن فضانوردان به زمین از مریخ به 10تن متان و 30تن اکسیژن نیاز خواهیم داشت! من امیدوارم ناسا تعادلی بین برنامه های ربوتیک علمی ، برنامه های ربوتیک مرتبط با سفر انسان (مانند تهیه سوخت) و ماموریت های انسانی برقرار کند.
شما سال 1383 به دلیل مشارکت در گسترش دیدگاه انسان معاصر نسبت به جایگاه خود، برنده جایزه بنیاد فلسفی لیبرال پرایز شدید.
بسیاری از مردم می پرسند چگونه اکتشافات فضایی می تواند در افزایش دیدگاه فلسفی ما از جهان کمک کند.
چرایی اکتشافات فضایی ، سوالی است که هرتمدنی از خود بارها پرسیده است. من اطمینان دارم ساکنان 500 سال پیش اروپا از خود می پرسیدند، چرا یک نفر باید بخواهد به آن سوی اقیانوس ها و به سوی سرزمین های ناشناخته سفر کند؛
اما آنها این کار را انجام دادند و امریکا کشف شد. بدون توجه به دیدگاه شما نسبت به دولت امریکا، هیچ شک و نقدی درباره جامعه ای که یک قرن پیش باعث شد پیشگامان ما سرزمین جدیدی را کشف کنند، وجود ندارد و ما امروز در شرایط مشابهی قرار داریم که این بار راهی را به سوی نقاط دیگر منظومه شمسی باز خواهد کرد.
یکی دیگر از دلایل اصلی که من به کاوشهای فضایی علاقه مندم این است که چنین اکتشافاتی توان آن را دارد که مردم جهان را به هم نزدیکتر کند. تا وقتی در زمین محدود هستیم ملتها نیز به دلیل تفاوت هایشان به جنگ و نزاع با هم ادامه خواهند داد. اما ما به اکتشافات فضایی به عنوان تلاشی بشری مشغول هستیم.
وقتی به مریخ سفر می کنید هیچ گاه به خود به عنوان یک شهروند امریکایی ، فرانسوی ، چینی یا ایرانی نگاه نخواهید کرد، بلکه خود را انسانی از سیاره زمین خواهید دید و این گونه مرزهای جغرافیایی ناپدید خواهند شد. بیایید امیدوار باشیم که چنین روزی فرابرسد.
سال گذشته و به شهادت جوامع علمی و اجتماعی ، شما مطرح ترین دانشمند ایرانی در سراسر جهان بودید. بسیاری از مردم به واسطه فعالیت های شما علاقه شان به مسائل علمی افزایش پیدا کرد.
اینک در ایران مردم مشغول گرامی داشتن جشنهای نوروز کهن هستند و فکر می کنم فرصت مناسبی است تا اگر مایلید با مردم کشورتان درباره خودتان ، مردم یا دانش صحبت کنید.
من پاسخ این پرسش را در ارتفاع 40 هزار پایی سطح زمین و در حالی که در حال پرواز از لس آنجلس به ساحل شرقی کارولینای شمالی برای ارائه مقاله در یکی از بزرگترین گردهمایی های علمی دانشگاه های امریکا که به Duke معروف است ، هستم برای شما می نویسم.
سال گذشته برنامه کاری من بسیار فشرده بود و این برنامه با درخواست های فراوانی که در خصوص ارائه مقاله ، ارائه سخنرانی یا انجام مصاحبه های مطبوعاتی و رادیو تلویزیونی به دست من می رسید، فشرده تر هم می شد.
متاسفانه من به دلیل همین مشغله نمی توانستم همه آنها را بپذیرم.من سعی کردم در مصاحبه هایی به زبان فارسی با تلویزیون و مطبوعات ایران شرکت کنم تا مردم را در جریان فعالیت های علمی قرار دهم.
همچنین من صدها ایمیل از مردم دریافت کردم که آرزو می کردم می توانستم به همه آنها پاسخ دهم ، اما اگر می خواستم این کار را انجام دهم ، مجبور بودم تمام وقتم را به دلیل حجم بالای آنها به این موضوع اختصاص دهم.
به همین دلیل در حالی که مشغول برگزاری مراسم باستانی نوروز کهن مان هستیم ، مایلم گرم ترین درودهای خود را به همه مردم ایران تقدیم کنم که در این سالها بهترین خواسته ها و دعاهای خود را همراه من ساختند.
بخصوص بهترین آرزوها و درودهای مرا به نسل جوان ایران برسانید و آرزو می کنم جامعه ما به آنها ارزش دهد و از استعداد و توان بی نظیر آنها برای بهبود و ارتقای وضع کشورمان سود جوید. تنها امید ایران ، جوانان آن هستند.
از این که وقت خود را در اختیار ما قرار دادید سپاسگزارم و نوروزتان مبارک و خجسته باد.
پوریا ناظمی
گفت و گو
