شرکت‌های دانش بنیان، ابزار پیشرفت و مقابله با تحریم‌هاست

آنچه امروز بین متخصصان و دست‌اندرکاران الگوی پیشرفت در مورد آن به اجماع نزدیک می‌شویم این است که پیشرفت یک تحول اجتماعی به سمت هدف‌های عالی است. به ‌این ترتیب تنها کار دولت و حکومت نیست،کار همه کشور است، بنابراین الگوی پیشرفت برنامه این تحول است و فقط سندی نیست که به مسئولان اجرایی ابلاغ شود. برنامه‌ای است که بخشی از آن به عهده مسئولان حکومتی است، بخشی به عهده مجموعه‌های مردمی است و بنابراین فراتر از یک مصوبه قانونی خواهد بود. من مایلم از همین جا بحث پیشرفت را بخصوص در حوزه اقتصاد با شرکت‌های دانش‌بنیان مرتبط ‌کنم. وقتی ما پیشرفت را تحولی می‌دانیم که تنها کار دولت نیست، بنابراین موسساتی مثل شرکت‌های دانش‌بنیان که مطابق تعریف قانون غیردولتی هستند، در حوزه اقتصاد نقش اساسی دارند؛ شرکت‌های دولتی که اصلا در محدوده قانونی حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان قرار نمی‌گیرند. بنابراین شرکت‌های دانش‌بنیان به صورت طبیعی با این تعریفی که از پیشرفت می‌کنیم می‌توانند نقش مهمی در پیشرفت کشور داشته باشند. هم به این لحاظ که فقط پیشرفت را سندی که به مسئولان دولت ابلاغ شود نمی‌دانیم چون مجموعه‌های مردمی و عموم جامعه را مورد خطاب قرار می‌دهد و نیز از آن جهت که پیشرفت یعنی جلو‌رفتن که با ماهیت شرکت‌های دانش‌بنیان بسیار نزدیک است. شرکت‌ها به دنبال این هستند که کالا و خدمات دانشی و جدید عرضه کنند و نتایج پژوهش‌های علمی را به تولید برسانند و فضاهای جدید باز کنند. بخصوص اگر به فرهنگ خاصی که باید همراه این شرکت‌ها باشد و پیام فرهنگی جدیدشان توجه کنیم ، می‌بینیم در الگوی پیشرفت که همه بخش‌های مختلف جامعه را در بر می‌گیرد باید جای خوبی هم برای شرکت‌های دانش‌بنیان در نظر گرفت و در این الگو برایشان حساب جدی باز کرد.

من الگوی پیشرفت را برای مجموعه‌های مردمی مثل شرکت‌های دانش‌بنیان بیشتر یک فضای رشد و تعالی می‌بینم تا یک چارچوب محدودکننده. فرض کنید بعد فرهنگی این شرکت‌ها که اهمیت دارد و یکی از ویژگی‌های این شرکت‌هاست که ما انتظار داریم همان فرهنگ اسلامی ـ ایرانی باشد، یک محدودیت نیست. اگر یک شرکت ایرانی رنگ و بوی فرهنگ بومی خود را نداشته باشد، در بازار بین‌المللی ضعیف خواهد بود. انتظار می‌رود وقتی یک شرکت دانش‌بنیان کالا و خدمات جدیدی را - که خاص خود اوست- ارائه می‌کند، یک فرهنگ جدید را هم ارائه کند. مثلا در مذاکرات با طرف خارجی، طرف خارجی انتظار دارد وفای به عهد، صداقت و اصول مذاکره خاصی را در طرف ایرانی ببیند. اگر نتواند این‌را تشخیص دهد یک نکته منفی به پای شرکت ایرانی که ادعای دانش‌بنیان بودن نیز دارد، خواهد نوشت. باید ببیند‌ یک شرکت دانش‌بنیان ایرانی چگونه مذاکره می‌کند، چگونه قول می‌دهد. چه نکاتی برای او اهمیت دارد. اگر این شرکت از یک شرکت دانش‌بنیان ژاپنی، آمریکایی یا اروپایی متمایز باشد، این یک نکته مثبت است و یک امتیاز محسوب می‌شود. یک کمک تلقی می‌شود، نه یک محدودیت و نکته منفی. این باید به وسیله خود شرکت‌ها مشخص شود، مثلا اگر وارد یک شرکت دانش‌بنیان ایرانی شدید و از لحاظ فضای فیزیکی، نوع برخورد کارکنان با شما و از نظر مظاهر فرهنگی که در یک نگاه یا با تامل دیده می‌شود اگر نتوانستید بین این شرکت با شرکتی که مثلا در آمریکا به آن سر می‌زنید اختلافی پیدا کنید، این نقطه‌ضعف تلقی خواهد شد. نه از نظر بنده و شما، بلکه از نظر همان شرکت آمریکایی هم نقطه ضعف خواهد بود.

بله، در این قانون که سال 89 تصویب شد مقرر شده که باید آیین‌نامه اجرایی آن سه ماه بعد از تصویب قانون به تصویب دولت برسد. مسئولان ذی‌ربط پیش‌نویس آیین‌نامه را تهیه کرده‌اند که منتظر تصویب دولت است. هیات امنای صندوق نوآوری و شکوفایی که بخش مهمی از این قانون است، تشکیل شده و هیات عامل آن تعیین شده، اما برای این که عملا وارد کار شود، غیر از آیین‌نامه اجرایی، منابعی که در قانون پیش‌بینی شده هم باید تخصیص داده شود.

سرمایه اصلی شرکت‌های دانش‌بنیان، منابع مادی‌شان نیست. سرمایه اصلی اینها سرمایه معنوی‌شان است. این سرمایه چیزی نیست که براحتی با تحریم یا محدودیت‌های فیزیکی، مادی و مالی مورد تهدید قرار بگیرد. مهم‌ترین سرمایه یک شرکت دانش‌بنیان نیروی انسانی‌، اطلاعات و دانش انباشته‌شده در این شرکت است. نوآوری است که خود مدیران و کارکنان این شرکت در تولیدش نقش داشته‌اند و درونزاست و وارداتی نیست. لذا کمتر از رقبای سنتی خود با خطر بیرونی مواجه می‌شود. پس در شرایط موجود کشور و محدودیت‌هایی که از خارج تحمیل می‌شود، شرکت‌های دانش‌بنیان یک ابزار خوب برای مقابله با تهدیدها و تحریم و محدودیت‌هاست. البته مشکلی که وجود خواهد داشت بازار بین‌المللی است. شرکت‌های دانش‌بنیان کالا و خدمات دانشی تولید می‌کنند. بنابراین نمی‌توانند فقط متکی به بازار داخلی باشند. اگر فقط به این بازار متکی باشند ممکن است هزینه‌های تولید آنها جبران نشود چون در ارائه کالا و خدمات جدید، هزینه پژوهش و هزینه مالکیت معنوی نیز جزو هزینه‌های آنها است. بنابراین باید در بازار وسیعی که طالب کالا و خدمت جدید است، وارد شوند. از این رو نمی‌توانند بازار بین‌المللی را ندیده بگیرند. این بازار با تهدیدهایی نظیر تحریم مواجه است. این یکی از عرصه‌هایی است که دولت باید به میدان بیاید و به صورتی جدی به آنها کمک کند. بخش مهمی از دیپلماسی کشور باید متوجه ایجاد بازار و تسهیلات بازار بین‌المللی برای این‌شرکت‌ها باشد و این راه‌هایی دارد. در همین شرایط تحریم و تهدیدهای بیرونی راه‌هایی وجود دارد که بشود محصولات شرکت‌های دانش‌بنیان را -که بسیاری از آنها محصولات نرم‌افزاری است؛ یعنی کالا و خدماتی است که با یک کلیک موس یا فشردن دکمه‌ای روی صفحه کلید منتقل می‌شود - در اختیار مصرف‌کننده قرار دارد. محصولات دانش‌بنیان دارای حجم عظیمی نیست که کشتی‌های بزرگی آنها را بار کند و با مشکلات زیاد به مصرف‌کننده‌ای در آن سوی دنیا برساند. اینها معمولا خدمات نرم است، کالاهای کم‌حجم است. کالاهایی است که ارزش افزوده فوق‌العاده دارد ولی اندازه بزرگی ندارد. لذا مبادله‌اش از این جهت راحت‌تر است، اما دیپلماسی عمومی کشور باید به گونه‌ای باشد که راه را برای فعالیت تجاری این‌قبیل شرکت‌ها باز کند.

در اینجا فرصت نشد تا در مورد دانشی‌شدن شرکت‌های سنتی بزرگ صحبت کنیم. ببینید می‌گوییم دانشی‌شدن شرکت‌های سنتی و این یعنی آینده متعلق به شرکت‌هایی است که دانش را وارد جریان کسب و کارخود نمایند. حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان به معنی بی‌توجهی به شرکت‌های سنتی نیست. راه‌هایی وجود دارد که این شرکت‌ها هم دانشی شوند که خود بحث دیگری را می‌طلبد، اما نباید شرکت‌های دانش‌بنیان در تقابل با اقتصاد سنتی قرار گیرند، بلکه باید فرهنگی حاکم شود تا بتدریج شرکت‌های دانشی پیشرو اقتصاد کشور شوند و شرکت‌های سنتی و بزرگ ما که سال‌ها کماکان بخش بزرگی از اقتصاد را تشکیل خواهند داد، به سمت دانشی‌شدن بیایند و کالا و خدمات جدید مبتنی بر دانش و فناوری نو عرضه کنند. ساماندهی نحوه ارتباط و همکاری این دو نوع شرکت ضروری است. این همکاری می‌تواند شرکت‌های سنتی را دانشی‌تر کند و منابع مالی و بازار را برای شرکت‌های دانش‌بنیان قابل دسترسی کند. شرکت‌های دانش‌بنیان بیشتر از دل دانشگاه‌ها متولد می‌شوند، اما می‌توانند در کنار شرکت‌های بزرگ هم ایجاد شوند و رشد پیدا کنند. شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی در هر حال در افق اقتصاد جهانی، با فرهنگ و محصولات و بازار مخصوص به خود طلوع خواهند کرد.