غذای آماده،تهدیدی برای سلامت

یکی از معضلاتی که این روزها گریبان جوامع در حال توسعه از جمله کشور ما را گرفته عادات نامطلوب غذایی است.

این معضل بخصوص سلامت کودکان و نوجوانان جامعه را که در مرحله حساس رشد هستند نشانه گرفته است. با توجه به این‌که این گروه سنی بیش از سایر گروه‌ها نیازمند دریافت مواد مغذی است بیشتر از افراد دیگر جامعه در معرض خطرات ناشی از مصرف غذاهای آماده قرار دارد.

این مشکل دو دلیل دارد؛ یکی ورود فرهنگ غذایی غرب و به تبع آن نوع غذای آنها و دیگری تولید انواع محصولات فرآوری شده توسط کارخانجات با پیشرفت صنعت تهیه غذاهای آماده.

وقتی سخن از غذاهای آماده به میان می‌آید، شاید اولین چیزی که به ذهن هر کسی برسد فست‌فودها باشد؛ اما لازم است بدانید غذاهای آماده تنها به فست‌فودها و سوسیس و کالباس ختم نمی‌شود، بلکه امروزه طیف وسیعی از مواد غذایی آماده، از کنسروها گرفته تا انواع کمپوت‌ها، چیپس، سیب‌زمینی سرخ‌شده، ذرت مکزیکی، انواع شکلات‌ها، کافی‌ها و... را در بر می‌گیرد، اما همه این محصولات به اندازه فست‌فودها پرفروش نیستند. بنابراین نماد غذاهای آماده فست‌فودها هستند که به دلایل زیادی طرفداران بسیاری نیز دارد.

یکی از مهم‌ترین دلایل استقبال وسیع از این‌گونه مواد غذایی دسترسی آسان و سریع به این غذاهاست. تعداد مراکز عرضه این غذاها آنقدر زیاد شده که دسترسی به آنها خیلی راحت و در مدت زمان خیلی کوتاه صورت می‌گیرد و چون اغلب فروشنده‌ها، این غذاها را قبلا آماده کرده‌اند و تنها نیاز به زمان کوتاهی برای آماده‌سازی دارند، خیلی سریع در اختیار مشتری قرار می‌گیرد، بنابراین اغلب مردم ترجیح می‌دهند از فست‌فودها که هم قیمت پایینی دارد و هم در وقت آنها صرفه‌جویی می‌کند استفاده کنند.

این روزها که بسیاری از خانم‌ها در خارج از خانه مشغول به‌کارند و وقت و حوصله کافی برای تهیه غذای خانگی ندارند، ترجیح می‌دهند از غذاهای آماده استفاده کنند.

همین مساله باعث شده ذائقه خانواده‌ها تغییر کند و تمایل به استفاده از این مواد غذایی بخصوص در کودکان و نوجوانان افزایش پیدا کند.

از طرفی در تهیه مواد اولیه این غذاها ذائقه مردم مورد هدف قرار گرفته، یعنی نمک، چربی و ادویه‌ها به مقادیر زیادی در تهیه آنها به کار رفته؛ چیزی که مورد علاقه اغلب مردم است.

غذاهای آماده یا نیمه‌آماده از نظر متخصصان تغذیه، غذای سالمی به حساب نمی‌آید، زیرا در ترکیب اغلب این غذاها از کربوهیدرات‌ها، قندها و چربی‌ها به مقادیر زیادی استفاده شده یا ترکیباتی در آنها به‌کار رفته که بدن ما به آن میزان به آنها احتیاج ندارد مثل نمک.

مطالعات نشان می‌دهد در بسیاری از کشورها بیش از 70 درصد نمک دریافتی مردم از طریق مصرف فست‌فودها تامین می‌شود و مقدار دریافتی خیلی بیشتر از مقدار توصیه شده از سوی سازمان‌های تغذیه‌ای و متخصصان است و این خود زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌ها در آینده برای مصرف‌کننده خواهد بود؛ بیماری‌هایی مثل افزایش فشار خون، بیماری‌های قلبی، کلیوی و...

وقتی غذایی که باید انرژی روزانه و سوخت و ساز سلول‌های بدن ما را تامین کند، تنها به دو یا سه ماده مغذی محدود شود و از مواد مغذی دیگر محروم باشد، اگرچه به ظاهر فرد با خوردن آن احساس سیری می‌کند ولی در واقع از گرسنگی پنهان یا گرسنگی سلولی رنج خواهد برد و پیامد این قضیه چیزی جز احساس خستگی و بی‌حالی در طول روز نخواهد بود.

چاقی یکی از مشکلات مهمی است که اغلب طرفداران فست‌فود با آن دست به گریبانند. اگر به افرادی که به دفعات از فست‌فودها استفاده می‌کنند دقت کرده باشید، می‌بینید که اغلب آنان دچار اضافه‌وزن و چاقی هستند و این به دلیل انرژی و کالری بالایی است که این نوع غذاها در مقایسه با غذاهای دیگر با همان حجم دارند، بنابراین با خوردن این غذاها شانس اضافه‌وزن در فرد بالا می‌رود.

به طور مثال یک ساندویچ بیش از 1000 کالری به بدن می‌رساند. بنابراین فردی که باید در طول روز 2000ـ1800 کالری دریافت کند تنها با خوردن یک ساندویچ بدون استفاده از نوشابه در کنار آن بیش از نصف انرژی مورد نیاز روزانه خود را دریافت کرده است.

در حالی که اغلب مردم در کنار ساندویچ یا پیتزا نوشابه یا مقداری سس و سیب‌زمینی سرخ‌کرده را از قلم نمی‌اندازند.

حالا خودتان حدس بزنید که در این شرایط چقدر کالری اضافی دریافت خواهند کرد و چنانچه این مساله چند بار در هفته یا در ماه اتفاق بیفتد حتما بزودی آثار آن را در بدن خود مشاهده خواهید کرد.

علاوه بر از دست دادن تناسب اندام و افزایش وزن که مطلوب هیچ‌کسی نیست شما باید در آینده‌ای نه‌چندان دور منتظر بیماری‌هایی مثل چربی خون، دیابت، فشار خون، بیماری‌های قلبی و عروقی‌ و بسیاری از بیماری‌هایی که ریشه آنها به الگوی غذایی نادرست ما برمی‌گردد باشید.

شاید باور این موضوع برایتان سخت باشد که یکی از دلایل عمده پوکی استخوان به دلیل همین عادات بد غذایی است.

تحقیقات نشان می‌دهد سن شروع پوکی استخوان در جامعه ما در حال کاهش است. این در حالی است که پوکی استخوان با تغذیه مناسب براحتی قابل پیشگیری است.

وقتی استفاده از غذاهای آماده که مواد مغذی ضروری برای بدن در آن وجود ندارد و از همه بدتر در کنار آن از انواع نوشابه‌ها که حاوی مقادیر زیادی اسید فسفریک است استفاده می‌شود، چه انتظاری می‌توان داشت؟ یقینا باید منتظر کاهش سن ابتلا به پوکی استخوان باشیم.

اسید موجود در نوشابه علاوه بر پوکی استخوان باعث پوسیدگی دندان‌ها نیز می‌شود. همچنین به دلیل کالری بالای نوشابه افزایش وزن نیز از دیگر معضلات استفاده از این نوشیدنی‌هاست.

نگهدارنده‌ها که به منظور افزایش زمان ماندگاری و ایجاد رنگ مناسب به غذاهای آماده اضافه می‌شود از جمله مواد مضر این محصولات به‌شمار می‌رود که در بدن تولید نیتروز آمین می‌کند و در نتیجه شانس ابتلا به سرطان در فرد بالا می‌رود.

یکی از مشکلاتی که تقریبا بیشتر خانواده‌ها با آن روبه‌رو هستند و اغلب مادران از آن شکایت دارند تمایل فرزندانشان به استفاده از غذاهای فست‌فود به جای غذای سالم خانگی است و این همان تغییر ذائقه خانواده‌ها و بخصوص کودکان است.

جالب است بدانید ذائقه انسان در دوران کودکی شکل می‌گیرد. بنابراین وقتی کودکی چند بار در هفته از این غذاها استفاده کند به مرور ذائقه‌اش به این خوراکی‌ها عادت می‌کند و از خوردن غذاهای خانگی لذت نمی‌برد.

امروزه ما می‌بینیم که کودکان و نوجوانان کمتر از سبزیجات و میوه‌ها استفاده می‌کنند و به جای آن از پفک و چیپس و انواع کیک و شیرینی به عنوان میان‌وعده استفاده می‌کنند.

این بی‌توجهی در درازمدت نتیجه‌ای جز ابتلا به انواع بیماری‌ها ندارد. آمارها نشان می‌دهد کم‌خونی فقر آهن در نوجوانان بخصوص در دختران در حال افزایش است و ریشه اصلی این مشکل به تغذیه نادرست آنان برمی‌گردد.

حتما شما هم می‌دانید همین کم‌خونی که خیلی‌ها آن را جدی نمی‌گیرند و از کنار آن براحتی می‌گذرند می‌تواند تا چه میزان روی رشد تاثیر منفی بگذارد و حتی میزان یادگیری آنها را تحت تاثیر قرار دهد و دچار افت تحصیلی شوند.

در گذشته یکی از بیماری‌هایی که با بالا رفتن سن به‌وجود می‌آمد، چربی خون بود؛ اما این روزها سن ابتلا به آن در حال کاهش است و یکی از دلایل اصلی آن به نوع تغذیه برمی‌گردد.

غذاهای آماده‌ای مثل فست‌فودها که در تهیه آنها از روغن‌های جامدی با میزان اسید چرب اشباع شده و اسید چرب ترانس بالا استفاده می‌شود (اسید چرب ترانس ایزومر نامناسبی است که در بدن بخوبی متابولیزه نمی‌شود) از عوامل مهم افزایش چربی خون به حساب می‌آید.در این شرایط ریسک ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلب و عروق و سرطان در این افراد بالا می‌رود.

روان‌شناسان معتقدند آمار ابتلا به افسردگی روز به روز در حال افزایش است. اگرچه این بیماری به دلایل بسیاری ممکن است به‌وجود آید، ولی بد نیست بدانید یکی از فاکتورهای مستعدکننده آن تغذیه نادرست است.

وقتی فردی از بسیاری از مواد مغذی لازم برای بدن محروم باشد، بدون شک مشکلات روحی و روانی برای وی اتفاق خواهد افتاد. وقتی ما فست‌فودها را جایگزین غذای اصلی خود می‌کنیم قطعا از دریافت امگا - 3 محروم می‌شویم.

امگا - 3 که یکی از اسیدهای چرب ضروری برای بدن است، اگر به میزان کافی دریافت نشود فرد دچار بیماری‌های روحی و روانی می‌شود.

حتما شما هم تجربه کرده‌اید که با خوردن برخی غذاها دچار استرس می‌شوید. دسته‌ای از مواد غذایی وجود دارند که استرس‌زا هستند و فست‌فودها نیز جزو همین دسته از مواد به‌شمار می‌روند.

زمانی که استرس در فرد به‌وجود می‌آید، در واقع کورتیزول بیش از اندازه در بدن ترشح می‌شود و افزایش هورمون کورتیزول می‌تواند روی درک و حافظه فرد تاثیر بگذارد.

متخصصان تغذیه معتقدند مصرف بی‌رویه فست‌فودها سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کند، زیرا همان‌طور که قبلا هم اشاره شد اگرچه به ظاهر با خوردن فست‌فود احساس سیری می‌کنیم ولی در واقع دچار گرسنگی سلولی می‌شویم و همین باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن می‌شود.

شاید شما هم دیده باشید که روی برخی از غذاهای آماده نوشته شده بدون مواد نگهدارنده و شما با اطمینان خاطر از این‌که یک غذای سالم تهیه کرده‌اید بدون هیچ نگرانی از آنها استفاده کنید، اما باید بدانید تولیدکننده‌ها برای افزایش ماندگاری این مواد از نمک استفاده می‌کنند که صدالبته همه ما می‌دانیم دریافت زیاده از حد نمک چه عواقبی دارد. اما همیشه هم این‌طور نیست.

ماندگاری بالای برخی محصولات به دلیل بسته‌بندی خاص و استریلیزه شدن آن است. شیرهای استریلیزه و با بسته‌بندی خاص بدون استفاده از هیچ ماده نگهدارنده‌ای می‌توانند مانع از رسیدن اکسیژن به شیر شده و در نتیجه تا زمانی که در آن باز نشود تا مدت طولانی سالم می‌ماند.

یکی از مهم‌ترین مشکلات شهرهای بزرگ آلودگی هواست. توصیه می‌شود در روزهایی که آلودگی هوا افزایش می‌یابد یک‌سری مواد غذایی را بیشتر مصرف کنید، زیرا بسیاری از مواد آلاینده در هوا با ریزمغذی‌های بدن برای جذب در حال رقابت هستند بنابراین هرچه موادغذایی‌ای مثل لبنیات و بویژه ماست پروبیوتیک و همچنین غذاهای غنی از آنتی‌اکسیدان بیشتر مصرف شود، احتمال جذب آلاینده‌های هوا در بدن کاهش می‌یابد و اگر هم این مواد جذب بدن شود مواد غذایی غنی از آنتی‌اکسیدان می‌تواند با استرس اکسیداتیو ناشی از آلودگی مقابله کند یعنی آنتی‌اکسیدان‌ها می‌توانند رادیکال‌های آزاد را خنثی کنند.

بنابراین توصیه می‌شود در شرایطی که آلودگی هوا بالاست از خوردن غذاهای آماده مانند فست‌فودها که از نظر کلسیم و آنتی اکسیدان بسیار فقیر هستند خودداری کنید.

این‌که غذاهای آماده خیلی خوشمزه هستند و با ذائقه اکثر مردم سازگارند غیرقابل انکار است و از طرفی ظاهر زیبای آنان هر کسی را تحریک می‌کند که از آن مصرف کند بنابراین ما هرچه از مضرات آن بگوییم شاید برای بسیاری از مردم بخصوص کودکان و نوجوانان غیرممکن باشد که بتوانند از آن دل بکنند؛ چرا که خیلی‌ها و از جمله کودکان تنها مزه و ظاهر زیبای غذا برایشان مهم است.

تحقیقی که در کشور آمریکا در این زمینه انجام شده نشان می‌دهد بیش از 50 درصد مردم تنها مزه غذا برایشان مهم است و به سلامت غذا خیلی فکر نمی‌کنند در حالی که برای مردم اروپا سلامت غذا اهمیت بیشتری دارد.

در جوامع فقیر وضع به‌گونه دیگری است به صرفه بودن غذاهای آماده از نظر هزینه تمام‌شده برایشان ملاک است و البته کم نیستند گروهی که مشغله و کمبود وقت دلیل اصلی‌شان برای مصرف این‌گونه مواد غذایی است.

بنابراین باید به دنبال راه حلی باشیم تا از مضرات این غذاها تا حد ممکن کم کنیم و در حقیقت باید به سمت اصلاح الگوی تغذیه باشیم نه حذف صد درصد این دسته از غذاها.

بنابراین در وهله اول توصیه می‌شود سعی کنید از غذاهای آماده در دفعات کمتری در طول ماه استفاده کنید و در کنار آن از مصرف سبزیجات و میوه‌های تازه غافل نشوید.

به جای نوشیدن نوشابه‌های کولا، همراه با فست‌فود، دوغ یا آبمیوه تازه بنوشید. فعالیت بدنی خود را افزایش دهید و در وعده‌های بعدی خود کالری کمتری دریافت کنید.

دکتر کوروش جعفریان
 عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران