شیخ‌بهایی، الگوی دانشمندان نوآور

از جمله مهم‌ترین خدمات شیخ‌بهایی رونق بخشیدن به شهر اصفهان و ساخت مسجد امام، طراحی و فکر ایجاد شهر نجف‌آباد، تقسیم آب زاینده‌رود، قنات زرین کمر و تعیین سمت قبله مسجد امام اصفهان است. در این میان حتما شما هم درباره حمام معروف شیخ بهایی شنیده‌اید. حمامی‌که بین عموم معروف است که با شمع گرم می‌شده و عده‌ای می‌گویند آن شمع با اتم کار می‌کرده است، اما واقعیت این حمام چه بوده است؟ تنها نظریه قابل قبول و شاید پذیرفته شده‌ای که هم‌اکنون وجود دارد این است که یک سیستم سفالینه لوله‌کشی زیرزمینی حدفاصل آبریزگاه مسجد جامع اصفهان و این حمام وجود داشته که با روش مکش طبیعی، گازهایی همچون متان و اکسیدهای گوگردی را به سمت مشعل خزینه حمام هدایت می‌کرده تا به عنوان منبع تولید انرژی در مشعل استفاده شوند یا به صورت مستقیم گازهای مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع‌آوری می‌شدند و مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در جریان مرمت خانه شیخ بهایی که در نزدیکی حمام قرار داشت، مخازن سفالی، لوله‌های ارتباطی و یک لوله آزمایش پیدا شد که به احتمال زیاد به طراحی حمام مربوط می‌شدند. همچنین طبق مطالعاتی که توسط باستان‌شناسان و متخصصان انجام شده است معلوم شد فاضلاب شهر اصفهان توسط لوله‌های جمع‌آوری فاضلاب وارد خزینه حمام می‌شده است. طبق محاسبات دقیقی که شیخ بهایی انجام داده بود و با طراحی خاص خزینه، این فاضلاب تبدیل به گاز متان می‌شد که قابل سوختن است. لجن‌های ته‌نشین شده نیز به عنوان کود آلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. شیخ بهایی با محاسباتی که انجام داده بود، حجم لجن را برای تولید بیوگاز مشخص کرده و گفته بود که اگر لجن به اندازه‌ای که او مشخص کرده برسد می‌توان مقدار مشخصی از لجن را به عنوان کود استفاده کرد. به این ترتیب برای برداشت این لجن اضافی برنامه دقیقی ترسیم شده و در هر زمان میزان برداشت اهالی مشخص بود. گاز تولید شده توسط فاضلاب به وسیله شعله‌هایی که تعبیه شده بود مخزن آب حمام را گرم می‌کرد. امروزه تولید گاز از فاضلاب به عنوان بیوگاز نامیده می‌شود که یکی از تخصص‌های مهندسین بهداشت و محیط‌زیست می‌باشد. در کشورهای اروپایی و آمریکا از این سیستم به عنوان بازیافت فاضلاب و تهیه سوخت استفاده می‌شود. پس از گذشت چندین سال و ضعف حکومت آن زمان که بدون برنامه و خارج از نوبت از این لجن‌ها که به عنوان کود استفاده می‌شد برداشت کردند، این شعله‌ها خاموش شدند.

ندا جواد‌هراتی