دیدار با دیروز در‌ آذربایجان غربی

می‌توان گفت تپه باستانی حسنلو برای آن دسته از گردشگرانی که به موضوعات و محوطه‌های باستان‌شناسی علاقه‌مند هستند یکی از قطب‌های گردشگری به شمار می‌آید. این تپه در ۱۲ کیلومتری جنوب غربی دریاچه ارومیه و ۹ کیلومتری شمال شرقی شهرستان نقده، درست کنار روستایی به نام حسنلو واقع شده است. شاید تصورش را هم نکنید که این تپه چقدر قدمت دارد: بیش از 8 هزار سال!

معمولا وقتی صحبت از یک تپه باستانی به میان می‌آید، منظور آن است که باستان‌شناسان در زیر آن به یک شهر باستانی رسیده‌اند که این شهرها در دوره‌های مختلف دارای حیات و رونق بوده‌اند. در منطقه حسنلو نیز آثار زیادی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی کشف شده است که نشان می‌دهد تا اوایل دوره‌ اسلامی مردم‌ آنجا زنده و فعال بوده‌اند. ‌معروف‌ترین اثر باستانی یافت شده در این محل جامی است مشهور به نام جام طلای حسنلو که به عصر آهن تعلق دارد (بین 1000 تا 1500 پیش از میلاد) و نقش و نگارهای آن بسیار زیبا و شگفت‌آور است. کشف این جام در تاریخ باستان‌شناسی ایران و جهان یکی از مهم‌ترین اکتشافات علمی و از نادرترین آثار تاریخی و هنری دنیای باستان به شمار می‌رود.

تپه‌های باستانی زیادی اطراف تپه حسنلو پیدا شده‌اند که نشان می‌دهد در روزگار ِدور وقتی حسنلو رونق زیادی داشته با تمدن‌های دیگر نیز در ارتباط بوده است. به عنوان مثال آثار مفرغی که در این منطقه پیدا شده شباهت زیادی به اشیای یافت شده در لرستان دارد و به نظر می‌رسد این اقوام با هم خویشاوندی و داد و ستد داشته‌اند. ساکنان اولیه تپه حسنلو احتمالا قومی بوده‌اند به نام مانائی که تمدنی بس وسیع و درخشان از خود به یادگار گذارده‌اند. محل سکونت آنها سرزمین‌های جنوبی دریاچه ارومیه بوده‌ و نامشان به صورت «مان» در کتاب تورات نیز آمده ‌است.‌

کتیبه‌خان تختی در جاده ارومیه به سلماس قرار دارد. این کتیبه که در 15 کیلومتری شهر سلماس دیده می‌شود، سنگ نگاره‌ای است زیبا و بازمانده از دوران ساسانی که در آن اردشیر دوم و پسرش شاپور دوم سوار بر اسب در حال اعطای حلقه قدرت به پادشاه ارمنستان به تصویر کشیده شده‌اند. کوهی که این سنگ نگاره بر آن حک شده پیر چاووش نام دارد. این منطقه سال‌های 242 تا 293 میلادی محل قدرت نمایی و دفاع ساسانیان از سرزمین ایران بوده است.

این پیکره یادگار یکی از پیروزی‌های ایرانیان بر رومیان است که با وجود نزدیکی به جاده اصلی و بروز رخدادهای طبیعی چون زلزله، برف و باران تا همین سال‌های اخیر به میزان زیادی سالم مانده بود، اما متاسفانه چندی پیش بخش‌هایی از این کتیبه با اسپری سیاه‌رنگ مخدوش شده است. با این حال به همه گردشگران توصیه می‌کنیم حتما از این نگاره دیدن کنند، چراکه تنها اثر تاریخی معروف شهر سلماس و یکی از اسناد ارزشمند تاریخی آذربایجان غربی به شمار می‌آید.

بنای سه گنبد مقبره‌ای است برج مانند در جنوب شرقی شهر ارومیه که سال 580 هجری قمری بنا شده است. این بنا از جمله آثار و بناهای منفرد اسلامی است که در ارومیه باقیمانده و متعلق به دوران سلجوقی است.

سه گنبد از 2 بخش سردابه (محل دفن) و عبادتگاه تشکیل شده و کتیبه‌ای که به ‌خط کوفی آنجا باقی‌مانده‌، بانی و معمارانش را به نام‌های شیشقاط المنظری و منصور بن موسی معرفی می‌کند.‌این بنا شبیه مزارهای قدیمی شهر مراغه است که در نتیجه‌ عدم مراقبت و آسیب‌های وارده قسمت عمده خطوط و نقوش آن ریخته و از بین رفته است. در سال‌های اخیر نسبت به نگهداری باقیمانده آثار این بنا و مرمت قسمت‌های خراب شده آن اقدام شده است. درباره وجه تسمیه سه گنبد، برخی مورخان بر این باورند که 2 بنای دیگر نیز در مجاورت روستایی به نام چهریق از دهستان‌های شهرستان سلماس وجود داشته که مجموعه سه بنا را در قدیم سه گنبد می‌نامیدند. امروزه از آن دو بنا بقایای اندکی بر جای مانده است.

گردشگران با دیدن این آثار در جای جای استان آذربایجان غربی می‌توانند سیری طولانی از تاریخ و فرهنگ را در این خطه از سرزمین ایران دنبال کنند.

سیمین‌دخت گودرزی