در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
با درمانهای معمولی خداحافظی کنید
سلول درمانی؛ افقی جدید در دنیای پزشکی
چند سالی است مقوله جدیدی در دنیای پزشکی نوین پا به عرصه ظهور گذاشته که به جرات میتوان گفت پزشکی را متحول کرده است و کشور عزیزمان ایران هماکنون یکی از قطبهای بزرگ این عرصه محسوب میشود و آن چیزی نیست جز فناوری سلولهای بنیادین. امروز میخواهیم گوشه کوچکی از این موفقیت بزرگ را با هم به نظاره بنشینیم.
جشن تولدی برای سلولهای بنیادین
سلولهای بنیادی (stem cells )را باید سلولهایی بیهدف یا بلاتکلیف دانست چرا که این سلولها در بدن وظیفه خاصی را به عهده ندارند و در حقیقت به انتظار نشستهاند تا در موقع مقرر به سلول هدف تبدیل شوند و عضو خاصی را در بدن تشکیل دهند. این سلولها دارای پتانسیل بالایی هستند که دو ویژگی اصلی دارند و آنها را با این دو ویژگی میتوان شناخت:
1 سلولهایی هستند که با سرعت بالا تقسیم میشوند و توانایی تولید سلولهای مشابه خود را در مقیاس بالا دارند.
2 سلولهای بنیادی در انتظار یک پیغام یا سیگنال هستند تا تکلیف خود را در بدن تعیین کنند و به سراغ آینده خود بروند. هر سیگنال با توجه به نیاز بدن شکل میگیرد و به سلولهای بنیادی دستور میدهد به عنوان مثال به سلول قلبی تبدیل شود و به محلی که قرار است در آینده قلب در آن قسمت تشکیل شود مهاجرت کند.
خانواده بزرگ سلولهای بنیادین
سلولهای بنیادین بر اساس وظیفهای که قرار است در آینده به عهده بگیرند به انواع مختلفی تقسیم میشوند.
سلولهای بنیادی totipotent یا همهتوانی: این سلولها از جمله پرتلاشترین سلولهای بنیادین هستند؛ چرا که میتوانند به هر نوع سلولی در بدن تبدیل شوند. سلولهای سازنده پردههای جنینی و تمام سلولهای سازنده موجود در بدن که از سلول تخم پدید میآیند، از این دسته هستند.
سلولهای بنیادیpluripotent : حدود 4 روز پس از لقاح اسپرم و تخمک سلولهایی تشکیل میشوند که آنها را سلولهای پر توان یاpluripotent مینامند. این سلولها نسبت به سلولهای گروه قبل قابلیت کمتری دارند، اما باز هم میتوانند به بسیاری از سلولهای تخصصیتر تبدیل شوند.
سلولهایmultipotent : از سلولهای گروه قبلی منشا میگیرند و یک قدم به سلولهای تخصصیتر نزدیک میشوند. به عنوان مثال سلولهایی که در مغز استخوان افراد وجود دارند، میتوانند به گلبول قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها تبدیل شوند. همچنین سلولهای بنیادی که در سیستم عصبی وجود دارند میتوانند به سلولهایی همچون سلولهای شوان، سلولهای ماده خاکستری، سلولهای ماده سفید و... تشکیل شوند.
سلولهای بنیادی unipotential : این سلولها تنها میتوانند به یک نوع سلول تبدیل شوند و یک نوع سلول اختصاصی را تولید کنند.
پزشکان از اهمیت سلولهای بنیادی میگویند
یکی از خواص مهمی که پزشکان برای سلولهای بنیادی قائلند و در حقیقت همین خصیصه باعث شده نظر آنها را به خود جلب کند این است که سلولهای بنیادی ساختار خاصی ندارند. در واقع سلولهای خامی هستند که همچون موم در دستان پزشکان قرار دارند و در شرایط خاصی میتوانند به هر نوع سلولی با یک عملکرد تخصصی تبدیل شوند که البته این کار سادهای نیست. یک سلول بنیادی تنها میتواند تغذیه کند، تقسیم شود، نفس بکشد و در کل زنده بماند؛ اما در بدن تحت شرایط خاص همین سلول بیکاره به یک سلول قلبی تبدیل میشود که میتواند با انقباض خود خون را در بدن پمپاژ کند یا همین سلول بنیادی میتواند با فعل و انفعالاتی که در بدن رخ میدهد به سلولی تبدیل شود که بدن را در مقابل عفونتها حفاظت کند و یک سلول دفاعی را در سیستم لنفاوی بدن تشکیل دهد.
پزشکان بر این باورند که نسل جدید درمان بیماریها بزودی به سمتی پیش خواهد رفت که تنها از سلولهای بنیادی استفاده شود و دیگر جایی برای داروهای شیمیایی باقی نماند. این باور هماکنون تا حدود بسیار زیادی به واقعیت تبدیل شده چرا که هماکنون ایران به یکی از قطبهای بزرگ جهان درخصوص سلولدرمانی تبدیل شده است که در ادامه به تفصیل بدان خواهیم پرداخت.
معادن بزرگ سلولهای بنیادی
بند ناف نوزاد: بر اساس مطالعات و یافته های جدیدی که توسط دانشمندان بزرگ کشورمان صورت گرفت، خون بند ناف نوزاد سرشار از سلولهای بنیادی با قدرت بسیار بالاست که قابلیت تبدیل به بافتهای مختلف بدن را دارند. این نوع سلولها که سلولهای بنیادی بند ناف نامیده میشوند، هماکنون با مکانیسمهای پیچیدهای که در بانک سلولهای بنیادی کشور استخراج میشوند به دست میآیند. اهمیت آنها را در ادامه خواهیم گفت.
سلولهای بافت جنینی: یکی دیگر از منابع سرشار سلولهای بنیادی، توده سلولی داخل جنین است. پس از ادغام دو سلول جنسی مرد و زن در محیط رحم، سلول اولیه که تخم نام دارد بسرعت شروع به تقسیم شدن میکند که مجموعهای از سلولهای بنیادی را تشکیل میدهد. این سلولها به مرور زمان طی یک زمانبندی دقیق که هنوز بسیاری از مکانیسمهای آن جزو رموز خلقت اعجابانگیز انسان است، شروع به تمایز و جدا شدن میکنند و سپس به جای اصلی خود میروند و شکل دادن ارگانی خاص را در پیش میگیرند.
سلولهای بنیادی بزرگسالانAdult stem cell : یا سلولهای بنیادی بزرگسالان، دسته سوم این نوع سلولها هستند که در افراد بالغ دیده میشود. این نوع سلولها یک تفاوت مهم با سایر سلولهای بنیادی دارند و آن این که تنها توانایی تشکیل برخی سلولها را دارند. هماکنون از هر 10 تا 15 هزار سلول مغز استخوان یک فرد بالغ، تنها یک سلول بنیادی وجود دارد که تنها توانایی تشکیل سلولهای خونی را دارند. سلولهایی همچون گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها از این دسته هستند.
سایه سلولهای بنیادی بر دنیای پزشکی
هجوم سنگین فناوری سلولهای بنیادی به دنیای پزشکی تا بدانجا رسیده که هماکنون بسیاری از بیماریها حتی در کشور خودمان به وسیله همین فناوری درمان میشوند و در ادامه بحث میخواهیم تنها به گوشه کوچکی از کاربردهای این فناوری اشاره کنیم.
ترمیم ضایعات نخاعی با سلولهای بنیادی
در سال 1386 ترمیم ضایعات نخاعی با فناوری سلولهای بنیادی در فاز اول خود به پایان رسید و خوشبختانه کشورمان در این زمینه به پیشرفتهای بسیار مهمی رسید. نتایج فاز اول این طرح که روی 23 بیمار صورت گرفته بود، در چهارمین کنگره ضایعات نخاعی ارائه شد.
دانشمندان کشورمان در این طرح بیمارانی را انتخاب کردند که زیر 55 سال داشتند. همچنین نوع آسیب آنها باید دو ویژگی مهم را داشته باشد. یک ویژگی این که طول آسیب طناب نخاعی کمتر از 10 میلیمتر باشد و همچنین استخوانها و مفاصل دچار خشکی و بدشکلی نشده باشند. این دسته از افراد در این طرح با سلولهای بنیادی تحت درمان قرار گرفتند و البته به گفته دانشمندان ایرانی حداقل 3 سال زمان احتیاج است تا ترمیم مورد نظر در ضایعه نخاعی اتفاق بیفتد.
در کنار این موضوع از حدود 13 سال پیش ترمیم ضایعات نخاعی با سلولهای شوان نیز از جمله پروژههایی بود که پیش روی دانشمندان ایرانی قرار گرفت. در این روش دانشمندان بر این عقیده بودند که با تزریق این سلولها به اطراف ضایعات نخاعی، میتوانند نخاع را تحریک کنند تا خود را ترمیم و آسیب وارده به طناب نخاعی را اصلاح نماید. نقش سلولهای بنیادی در این روش این است که دانشمندان سلولهای شوان که سلولهای سازنده ماده اصلی نخاع هستند را در محیط مصنوعی از سلولهای بنیادی تولید، سپس آنها را به اطراف ضایعه نخاعی تزریق میکنند.
سلولهای بنیادی به کمک دیابتیها میآیند
پای دیابتی، شایعترین عارضه دیابت است و در طولانیمدت سراغ بیمارانی میآید که قند خونشان تحت کنترل نیست. عروق پای این افراد به مرور دچار آسیب مزمن میشود و سرانجام از بین میرود که در این شرایط پزشک به اجبار اقدام به قطع عضو میکند. دانشمندان کشورمان بتازگی توانستند با تزریق سلولهای بنیادی تولیدکننده رگ عروق تازهای را در پای افراد بیمار تولید کنند که جلوی قطع پای این افراد را میگیرد. دانشمندان بر این عقیدهاند که با استفاده از این روش میتوانند قطع پای بیماران دیابتی را 70 درصد کاهش دهند.
این تحقیق که در بخش جراحی عروق بیمارستان سینا انجام شد، نشان داد حدود 67 درصد بیماران، با تزریق سلولهای بنیادی تولیدکننده عروق به داخل عضو مربوطه دچار بهبودی قابل توجهی شدند تا به آنجا که از قطع عضو رهایی پیدا کردند. البته این تحقیق هنوز در مراحل ابتدایی است و بررسیها هنوز ادامه دارد. درمان انسدادهای عروقی فقط به دیابتیها خلاصه نمیشود و پزشکان بر این عقیدهاند که با این روش میتوان کلیه انسدادهای عروقی مزمن را براحتی درمان کرد. این روش نوین درمانی نویدی است به هزاران بیمار قلبی در کشورمان که به سبب انسداد عروق کرونر قلبشان در معرض شدید سکتههای کشنده قلبی هستند و شاید در آیندهای نهچندان دور دیگر جایی برای عملهای قلب باز باقی نماند و جای اتاق عملهای بزرگ و پیچیده عمل قلب باز را یک اتاقک کوچک تزریق سلولهای بنیادی بگیرد.
تولید اعضای بدن با سلولهای بنیادی
این فناوری توسط یک تیم پزشکی در آمریکا اجرا شد و در آن با کمک سلولهای بنیادی توانستند اعضای بدن را در محیط آزمایشگاهی کشت دهند و تولید کنند. در این روش، در یک محیط آزمایشگاهی با دمای مناسب مشابه دمای بدن انسان سلولهای بنیادی به سمتی سوق داده شدند که تولید بافت مثانه را در پیش بگیرند و مثانهای مشابه مثانه انسان تولید کنند. هماکنون دانشمندان آمریکایی در تلاشند بتوانند اولا سایر بافتهای بدن ازجمله قلب و کلیه و کبد را تولید کنند و از همه مهمتر این بافتها در بدن عملکرد داشته باشند. در ادامه این تحقیق نیز بتازگی گروهی از دانشمندان دانشگاه بوستون آمریکا با انجام برخی آزمایشهای گسترده روی موشها توانستند سلولهای رگهای قلبی را در محیط آزمایشگاهی کشت دهند. سپس این سلولها را به داخل دیواره رگهای آسیبدیده قلب موشها تزریق کردند و متوجه شدند از این طریق آسیب موجود در دیواره بهبود پیدا کرد و رگ عملکرد طبیعی خود را به دست آورد. نتایج کامل این سری تحقیقهای تکاندهنده هماکنون در مجله آمریکایی انجمن قلب آمریکا شماره 18 ژوئن به چاپ رسیده است.
تولید بافت مغزی، انقلابی در سلولهای بنیادی
ژاپن کشوری بود که سال گذشته اعلام کرد توانسته به کمک فناوری سلولهای بنیادی، بافتی مشابه بافت مغز را تولید کند. براساس مقالهای که در مجله سلول به چاپ رسید، محققان موسسه ریکن در ژاپن برای نخستین بار توانستند با استفاده از سلولهای بنیادی جنین انسان بافت تمایزیافته مغزی را که عملکردی مشابه بافت مغز انسان دارد تولید نمایند. در این تحقیق، تمام مراحل تولید بافت قشر مغز دقیقا مشابه فرآیندی بود که هنگام شکلگیری جنین در رحم مادر اتفاق میافتد.
ژاپنیها امیدوارند بزودی بتوانند از این فناوری برای کمک به آسیبدیدگانی که قسمتی از بافت مغزشان تخریب شده استفاده نمایند.
دیگر از سرطانها نترسید
فرآیند شکلگیری یک سرطان در بدن دقیقا یک فرآیند سلولی است و اینجاست که به اهمیت سلولدرمانی در درمان سرطانها پی میبریم؛ چراکه هماکنون محققان کشورمان توانستهاند با استفاده از امواج بیوالکتریک و بیوالکترومغناطیس سلولهای سرطانی را از بین ببرند. در این روش هسته سلولهای سرطانی هدف قرار داده میشود و با تخریب هسته عملا تکثیر سلول سرطانی مهار میشود. سپس با استفاده از فناوری سلولهای بنیادی، سلول سالم جایگزین بافت سرطانی میشود. دانشمندان کشورمان بر این عقیدهاند که هر سلولی دارای امواج الکترومغناطیسی مخصوص به خود است چراکه در غشای سلولی یونهایی وجود دارد که باعث اختلاف ولتاژ در سطح سلول میشوند و به این طریق نوعی موج الکترومغناطیس را تولید میکنند. حال اگر بتوانیم این امواج را شناسایی کنیم، عملا میتوانیم پادزهر آن سرطان را نیز کشف کنیم.
خداحافظ انسولین
درمان دیابت با سلولهای بنیادی یکی از بزرگترین کشفهایی بود که در زمینه فناوری سلولهای بنیادی به دست آمد. دانشمندان دانشگاه تولین نیواورلئان آمریکا توانستند با تبدیل سلولهای بنیادی به سلولهای بافت پانکراس، قدم بزرگی را در درمان دیابت وابسته به انسولین بردارند. در این بیماری بافت پانکراس و البته سلولهای تولیدکننده انسولین در بدن، پس از تخریب دیگر نمیتوانند انسولین تولید کنند. در نتیجه بدن دچار کمبود انسولین شده و قند خون بالا میرود. در این روش با استفاده از تزریق سلولهای بنیادی به داخل پانکراس و تحریک آنها برای تبدیل به این بافت تولید انسولین از سر گرفته میشود. این موضوع که البته هماکنون روی موشها عملی است، قدم بسیار ویژهای خواهد بود که در آینده نسل درمانهای کنونی دیابت به کلی تغییر یابد و به سمت سلولدرمانی پیش رود.
درمان نابینایی به کمک فناوری سلولهای بنیادی
دانشمندان انگلیسی بتازگی توانستهاند با فناوری سلولهای بنیادی موشهای کور را بینا کنند. در این روش نابیناییهایی که به دنبال آسیب سلولهای شبکیه ایجاد شده بود، با تزریق سلولهای بنیادی به داخل شبکیه درمان شد. شبکیه که لایهای از سلولهای حساس به نور است، با کوچکترین آسیب از فعالیت باز میایستد و نابینایی را برای فرد به همراه میآورد. از آنجا که این سلولها قابلیت تقسیم و تکثیر شدن را ندارند، اینجاست که سلولهای بنیادی میتوانند خودی نشان دهند و جای سلولهای آسیبدیده را بگیرند.
دکتر رابرت مک لارن، مسوول این تحقیق در بیمارستان مورفیلدز اعلام کرده است که میتواند بزودی این درمان را در چشم انسان نیز پیاده کند و کابوس نابینایی را برای همیشه از بین ببرد.
بر اساس مطالعات و یافته های جدیدی که توسط دانشمندان بزرگ کشورمان صورت گرفت، خون بند ناف نوزاد سرشار از سلولهای بنیادی با قدرت بسیار بالاست که قابلیت تبدیل به بافتهای مختلف بدن را دارند.
این نوع سلولها که سلولهای بنیادی بند ناف نامیده میشوند، هماکنون با مکانیسمهای پیچیدهای که در بانک سلولهای بنیادی کشور استخراج میشوند به دست میآیند.
آینده کودکانمان در دستان سلولهای بنیادی
دکتر مرتضی ضرابی یکی از بزرگانی است که در بانک خون بند ناف رویان با تمام توان کوشش میکند و بر این عقیده است که آینده فرآیند سلولدرمانی در کشور عزیزمان، آیندهای بس روشن است و از همه مهمتر این آینده چندان هم دور نیست.
بانک خون بند ناف ایران هماکنون هر خانواده را در ماه نهم بارداری دعوت میکند تا با هزینهای بسیار کم تقاضای جمعآوری خون بند ناف نوزاد خود را هنگام تولد اعلام کند تا هنگام زایمان، این خون تهیه و ظرف مدت 24 ساعت به بانک فرستاده و در آنجا در محیطی کاملا ویژه برای آینده فرزند ذخیره گردد تا اگر خدای ناکرده در آینده فرزند مبتلا به بیماری لاعلاجی شد، بتوان با استفاده از این سلولها که همچنان باقی میمانند، فرزند بیمار درمان شود. از این رو بانک دعوت میکند خانوادهها با نوعی سرمایهگذاری سلولهای بنیادی برای فرزندشان بتوانند سلامت وی را در آینده به طور کامل تضمین کنند.
دکتر کیوان رضوانی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
