بررسی ظرفیتهای دراماتیک و شخصیتهای چندوجهی شاهنامه در سینمای ایران در گفتوگو با کارشناسان
افزایش نرخ ارز، هزینه سختافزار و نرمافزار و مهمتر از همه دستمزد نیروی انسانی متخصص، هزینه تولید را بالا برده و همزمان حفظ نیروهای حرفهای را برای استودیوها دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، فعالان این حوزه معتقدند ادامه حیات اقتصادی انیمیشن، دیگر با اتکا به فروش داخلی امکانپذیر نیست و پروژهها باید از ابتدا با نگاه به بازارهای خارجی، سرمایهگذاری بینالمللی و امکان عرضه در کشورهای دیگر طراحی شوند؛ مسیری که با ساخت «پسر دلفینی» ظرفیت آن بیش از پیش مشخص شد. از سوی دیگر درآمدزایی از انیمیشن تنها به اکران محدود نمیشود و فروش محصولات جانبی، توسعه جهان شخصیتها، پخش بینالمللی و سفارشهای خارجی میتواند منابع درآمدی تازهای ایجاد کند. با این حال نبود سرمایهگذاری ریسکپذیر، ضعف بازاریابی و پخش و مشکلات اکران داخلی همچنان میان ظرفیت تولید و امکان درآمدزایی پایدار فاصله انداخته است؛ فاصلهای که بدون سیاستگذاری اقتصادی و صنعتی هدفمند میتواند آینده تولید انیمیشن در ایران را با چالش روبهرو کند. در گزارش پیش رو سراغ هادی محمدیان کارگردان آثار انیمیشنی موفقی همچون «بچه زرنگ»، «شاهزاده روم» و اثر روی پرده «سفینه نجات» و همچنین محمدامین همدانی تهیهکننده آثاری همچون «پسر دلفینی»، «فهرست مقدس» و «سفینه نجات» رفتیم. آنچه میخوانید ماحصل گفتوگوی ما درباره وضعیت و شرایط تولید انیمیشن در ایران است.
تأثیر شرایط اقتصادی بر تولید انیمیشن
هادی محمدیان با اشاره به شرایط اقتصادی موجود، درباره وضعیت تولید انیمیشن سینمایی در ایران میگوید: «با توجه به اینکه بخشی از کار ما با هایتک و تکنولوژی مرتبط است، افزایش هزینههای تکنولوژی (سختافزاری و نرمافزاری) تحت تأثیر جهش نرخ دلار، تأثیر زیادی بر تولید گذاشته است. ما حدود سه سال درگیر تولید و ساخت اثر انیمیشنی «سفینه نجات» بودیم و تعداد بسیاری از افراد حدود 400نفر در آن مشارکت داشتند و تولید آن هزینههای بسیار بالایی دارد. فکر میکنم از این پس تولید انیمیشن سینمایی دچار مشکل جدی خواهد شد.»
او ادامه میدهد: «از آن طرف، چرخه سینمایی کشور نیز در زمینه تبلیغات، اختصاص سانس اکران و قیمت بلیت (بهویژه برای فیلمهای خانوادگی) گاهی چرخه اقتصادی را مختل میکند. به همین دلیل سرمایهگذاران خصوصی کمتر حاضرند در فرآیند سه تا چهار ساله تولید انیمیشن سرمایهگذاری کنند و مدیران فرهنگی نیز صبر لازم برای تحمل این بازه زمانی را ندارند. ما از سال ۱۳۹۲ با اکران موفق «شاهزاده روم» دوره طلایی حدود 13سالهای را تجربه کردیم اما از این پس با مشکل روبهرو خواهیم شد. با این حال به لطف خدا امیدواریم مسیر باز بماند.»
تولید انیمیشن نیازمند نیروی ماهر است
محمدیان درباره مهمترین بخش تولید انیمیشن و چالش استودیوها نیز تأکید میکند: «تولید انیمیشن بیش از هر چیز به نیروی انسانی ماهر و پای کار نیاز دارد که باید سه تا چهار سال در کنار هم بمانند. این کار نیازمند سیستم مدیریتی قوی، یکپارچه و صبور است. بخشهای فنی و هنری درهمتنیدهاند و ایجاد تعادل میان معیارهای هنری_نمایشی و معیارهای فنی بهروز، کاری پیچیده است که مدیریت دقیق در تهیهکنندگی و کارگردانی را میطلبد.»
چالش ایجاد تعادل میان تکنولوژی و هنر
او اضافه میکند: «تعادل برقرار کردن میان هنر و تکنولوژی که از یک طرف معیارهای سینمایی و نمایشی داشته باشد و از یک طرف هم معیارهای فنی و بهروز کار سخت و پیچیدهای است و نیاز به مدیریت دقیق در بخش کارگردانی و تهیهکنندگی دارد. از طرف دیگر هوش مصنوعی نیز وارد این عرصه شده که هم تهدید و هم فرصت است. این فناوری میتواند ساختارها و نیروی انسانی را تغییر دهد اما در عین حال فرصتی برای کاهش هزینهها و ادامه تولیدات فراهم میکند و میتواند بخشی از چالشهای اقتصادی را جبران کند.»
خودکفایی در تولید انیمیشن ایرانی
به گفته محمدیان استودیوهای ایرانی امروز از نظر فنی به سطح قابل توجهی رسیدهاند و وابستگی چندانی به خارج از کشور ندارند: «امروز به سطح کیفی بسیار بالایی رسیدهایم و تقریبا نیازی به بخش خارجی نداریم. تمام پروژهها داخل ایران انجام میشود و حتی انیماتورهای ایرانی بهصورت پیمانکاری در پروژههای بزرگ خارجی نیز کار میکنند.»
او درباره تجربه تولید «سفینه نجات» میگوید: «در انیمیشن روی پرده «سفینه نجات» نیز این اتفاق افتاد و تمام بخشها با کیفیت مطلوب در ایران انجام شد. تنها بخش کوچکی از انیمیت صحنههای شلوغ (بهدلیل کمبود زمان) به استودیوهایی در هند واگذار شد که این بخش جنبه هنری یا فنی پیچیدهای نداشت. در داخل کشور بیش از ۱۵۰انیماتور در تولید انیمیشن به ما کمک کردند و در آن برهه از زمان چون به کمک احتیاج داشتیم، حدود ۵۰ تا ۶۰انیماتور هندی نیز در بخشهای فرعی به کمک ما آمدند. در حال حاضر حتی رندرینگ نیز بهطور کامل در ایران انجام میشود.»
بیتوجهی به اختصاص سالن و سانس برای کودکان
بخش دیگری از صحبتهای محمدیان به وضعیت اکران انیمیشنهای ایرانی و کمبود سالن و سانس مناسب برای سینمای کودک و نوجوان اختصاص دارد. کارگردان انیمیشن «شاهزاده روم» معتقد است: «از یک طرف کمبود سالن و سانسهای مناسب ما را با مشکل جدی مواجه کرده و از طرفی سینماها و سانسهای موجود نیز رغبت چندانی برای حمایت از سینمای کودک و نوجوان نشان نمیدهند، در حالی که این نوع از سینما میتواند پردرآمد باشد و گیشه را نجات دهد.»
او ادامه میدهد: «سانسهای اختصاصیافته بهطور معمول صبح یا ظهر است که برای خانوادهها فیلم دیدن در آن ساعتها دشوار است. متأسفانه در این چرخه سانسهای درستی به فیلمهای کودک و نوجوان اختصاص داده نمیشود. از طرف دیگر هزینه بلیت نیز برای بسیاری از خانوادهها سنگین است و وقتی180هزار تومان در تعداد اعضای خانواده و هزینههای جانبی ضرب شود، قابل توجه میشود.»
نیاز به اختصاص یارانه برای جذب مخاطبان
محمدیان در این زمینه بر حمایت از سینمای کودک تأکید دارد: «معتقدم در اینجا باید به سینمای کودک و نوجوان کمک شود و همانگونه که سبد معیشتی اختصاص میدهیم، روان این کودکان هم در شرایط اقتصادی مهم است. به هرحال ذهن و روان این بچهها مانند تغذیه آنها در شرایط اقتصادی سخت مهم است، چون دیدن فیلم دستهجمعی در سینما، تجربهای فرهنگی منحصربهفرد است که هیچگاه در خانه به دست نمیآید.»
کارگردان انیمیشن «بچه زرنگ» راهکار خود را چنین بیان میکند: «به همین دلیل نهادهای فرهنگی و دولتی میتوانند با حمایت از کاهش هزینه بلیت، رغبت خانوادهها را نسبت به تماشای فیلم در سینما افزایش دهند.»
فروش قابلتوجه انیمیشن ایرانی در جهان
محمدیان درباره ظرفیت حضور انیمیشن ایرانی در بازارهای خارجی نیز به تجربه «پسر دلفینی» اشاره میکند: «پسر دلفینی تجربه موفقی بود که چندین میلیون دلار فروش خارجی داشت و تهیهکنندهاش آقای همدانی جایزه صادرکننده برتر سال را دریافت کرد. این نشان میدهد مسیر باز است، به شرط آنکه قصههایی جهانشمول و قابل فهم برای مخاطب بینالمللی ساخته شود.»
او درباره تلاش برای عرضه «سفینه نجات» در بازارهای خارجی میگوید: «برای سفینه نجات نیز خیلی مخاطب خارجی اهمیت داشت و حدود یک سال روی فیلمنامه و یک سال دیگر برای تبدیل آن به اثری جهانشمول وقت گذاشته شد. تجربه آقای همدانی در پخش خارجی تأثیر مثبتی داشت و تلاش شد زبان اثر، عمومی و جهانی شود. انشاءالله اتفاقات خوبی برای سفینه نجات در بخش خارجی میافتد و اخبار بخش خارجی این فیلم بعد از اکران داخلی منتشر خواهد شد.»
هدفمان جذب مخاطبان داخلی و خارجی است
کارگردان سفینه نجات همچنین درباره طراحی شخصیتهای این انیمیشن توضیح میدهد: «طراحی کاراکتر پروژه برعهده آقای خیراندیش بود که تجربه گستردهای در آثاری مانند پسر دلفینی دارد. هدف رسیدن به سبکی بود که هم ایرانی باشد و هم مخاطب خارجی را در نظر بگیرد.»
او مهمترین مرحله را در سفینه نجات، زنده کردن شخصیتها پس از مدلسازی میداند: «مهمترین مرحله، زنده کردن شخصیتها پس از مدلسازی است. برای هدف مهم متحرکسازی از بازیگران تئاتر استفاده شد. آقای جمالی همراه با تیمی از بازیگران خبره (سالار دریامجد، میترا شجاعی و...) تمام فیلم را بهصورت زنده دکوپاژ و میزانسن کردند و بازیها با بازیگران ضبط شد. این بازیها پیش از شروع انیمیشنسازی در اختیار انیماتورها قرار گرفت. تلاش شد جغرافیای بدنی و زبان بدن ایرانی در انیمیتها لحاظ شود تا شخصیتها زنده و اصیل باشند.»
اقتصاد؛ مسأله امروز انیمیشن
او در پایان صحبتهای خود درباره راهکارهای عملی برای بهبود وضعیت تولید انیمیشن در ایران، ضمن تأکید بر دشواری شرایط اقتصادی، میگوید: «من خیلی کوچکتر از آن هستم که توصیهای داشته باشم اما امروز هزینهها خیلی افزایش یافته و مسأله اصلی امروز، اقتصادی است.»
محمدیان با اشاره به تجربه کشورهای دیگر ادامه میدهد: «در بسیاری از کشورها حمایت دولتی از تئاتر و انیمیشن وجود دارد. برای ایران نیز حمایت در حوزههای زیرساخت تکنولوژی، اکران و پخش، اختصاص سانس و سالن مناسب و کاهش هزینه بلیت برای خانوادهها ضروری است.»
او معتقد است حمایت از هزینه بلیت میتواند به افزایش حضور خانوادهها در سینما کمک کند: «اگر خانواده بداند بخشی از هزینه بلیت را دولت و مراکز فرهنگی تقبل میکنند، رغبت به حضور در سینما افزایش مییابد. شادی و سلامت روان کودکان به اندازه تغذیه آنها اهمیت دارد. امید است در بودجهبندیها به این موضوع توجه شود که نیمی از هزینه را دولت یا مراکز فرهنگی بپردازند.»
نیروی کار ایرانی؛ در مرکز توجه سفارشدهنده خارجی
بعد از هادی محمدیان، سراغ یک تهیهکننده انیمیشن که با بسیاری از مسائل تولید انیمیشن و بهخصوص قیمتهای آن آشناست، رفتیم. محمدامین همدانی که تهیهکننده انیمیشنهایی مانند «پسر دلفینی ۲»، «فهرست مقدس»، «سفینه نجات» و دیگر آثار انیمیشن است.
او درباره تأثیر افزایش نرخ ارز بر هزینه تولید انیمیشن در ایران میگوید: «تولیدات انیمیشن در سینمای ایران با تأخیر نسبت به نرخ ارز رشد میکنند. دلیلش این است که نیروی کار ایرانی، نیروی کاری بسیار مورد توجه سفارشدهندگان خارجی است. اگر من، بهعنوان سفارشدهنده یا کارفرما، نتوانم پروژه مناسب را با قیمت مناسب تأمین کنم، نیروهای من از خارج از کشور سفارش کار ارزی میگیرند و در نتیجه، قیمت نیروی کار هم خیلی سریع با آن تنظیم میشود.»
او ادامه میدهد: «تا مقطعی میتوان این موضوع را کنترل کرد اما از یک مرحله به بعد، نوسانات ارز تأثیر مستقیمی بر هزینههای تولید دارد.»
برآوردهای یک میلیون دلاری تولید انیمیشن
همدانی درباره هزینه ساخت انیمیشن سینمایی نیز توضیح میدهد: «هزینه ساخت یک انیمیشن سینمایی از ابتدا تا ارائه بینالمللی، به طور معمول در برآوردهای ما یک میلیون دلار بوده است. ممکن است بعضی وقتها در نگاه اول این رقم بالا به نظر برسد اما چون تولید انیمیشن طولانی است، میدانید که تورم خودش را با نرخ ارز، با یک تأخیر، تنظیم خواهد کرد. به همین خاطر ما معمولا مجبوریم نرخها را بهصورت دلاری بیان کنیم.»
سرمایهگذاری داخلی و ضرورت نگاه بینالمللی
این تهیهکننده درباره دشوارتر شدن سرمایهگذاری داخلی و میزان استقبال سرمایهگذاران خصوصی از حوزه انیمیشن میگوید: «برای تولید انیمیشن اگر فقط نگاهها به فروش سینمایی باشد، توجیه اقتصادی ندارد؛ چون یک انیمیشن سینمایی در حال حاضر چیزی حدود حداقل ۱۰۰ میلیارد تومان بودجه لازم دارد.»
او ادامه میدهد: «اگر قرار باشد این ۱۰۰ میلیارد تومان فقط از راه سینما تأمین و فیلم از سینما درآمد داشته باشد، باید حدود ۳۰۰ میلیارد تومان فروش داشته باشد تا خواب سرمایه و اصل و فرع آن را بتواند برگرداند و این امکانپذیر نیست یک فیلم در سینما ۳۰۰ میلیارد تومان بفروشد.»
به گفته همدانی، در چنین شرایطی، پروژههای انیمیشن برای رسیدن به توجیه اقتصادی ناگزیر از داشتن ارتباط با بازارهای جهانی هستند: «هر پروژه انیمیشن باید نگاه و پیوند بینالمللی داشته باشد تا توجیه اقتصادی پیدا کند. برای مثال، ما در «پسر دلفینی ۲» نیمی از هزینه پروژه را از سرمایهگذاری خارجی تأمین کردیم. همین الان هم پروژهای داریم که سفارشدهنده آن خارج از کشور است و بودجه پروژه ۵ میلیون دلار است. تا الان نیمی از این بودجه تأمین شده و پروژه آغاز به کار کرده است.»
نیروی انسانی؛ بزرگترین هزینه تولید
همدانی بزرگترین بخش هزینه و چالش تولید انیمیشن را نیروی انسانی میداند و میگوید: «بزرگترین بخش هزینه و چالش ما مربوط به نیروی انسانی است. نیروی انسانی هم سفارشهای بینالمللی دریافت میکند، هم با مشکلات اقتصادی دستوپنجه نرم میکند.»
او اضافه میکند: «از طرف دیگر، باید فرهنگ سازمانی و کار تیمی را آموزش ببیند و همچنین لازم است در استودیو بهصورت پایدار حضور داشته باشد تا بتواند مراحل ترقی را پشت سر بگذارد و رشد کند و با فرایند تولید سازگار شود؛ همه اینها هزینه نیروی انسانی را افزایش میدهد.»
این تهیهکننده درباره دشواری حفظ نیروهای متخصص نیز توضیح میدهد: «اگر شما نتوانید نیروی انسانی را جایگزین کنید، مجبورید با هر شرایطی تعامل کنید و این باعث میشود کار در بعضی بخشها شاید بسیار سختتر از تصور شود.»
به اعتقاد او، در تشکیل یک تیم تخصصی، تنها دانش فنی تعیینکننده نیست: «وقتی درباره یک تیم و نیروی متخصص صحبت میکنیم، فقط بحث تخصص مطرح نیست؛ اخلاق حرفهای و انگیزه کاری گاهی اهمیت بیشتری از تخصص پیدا میکند.»
همدانی یکی از راههای ایجاد انگیزه و تربیت نیروی انسانی مورد نیاز صنعت را ورود زودتر نوجوانان به بازار کار میداند: «پیدا کردن انگیزه نهایی برای نوجوانها یکی از راهحلهاست؛ اینکه آنها از سن پایینتر وارد بازار کار شوند. اگر ارتباط بین صنعت و آموزشگاهها از هر دو طرف تنگاتنگ شود و بورسیهها شکل بگیرند، میتواند آموزشهای ما را عملیاتیتر و تولیداتمان را آکادمیکتر و قاعدهمندتر کند.»
حمایت از نیروی انسانی و تجربه مهاجرت معکوس
او درباره سیاستهای حمایتی از نیروی انسانی نیز میگوید: « سیاستهایی در حوزه حمایت از نیروی انسانی داریم، اما نکته این است که اگر تولید مؤثر داشته باشید و بتوانید آن را بهدرستی پخش کنید، این تولید میتواند چرخه اقتصادی ایجاد کند و استودیو را سرپا نگه دارد و باعث شود تولید بهصورت منسجم و سامانیافته ادامه پیدا کند. حتی اگر مهاجرت هم داشته باشید، احتمال مهاجرت معکوس بسیار زیاد است. به همین دلیل، چیزی که ما تجربه کردیم، مهاجرت معکوس بسیار شیرین و ارزشمند بوده است.»
او برای توضیح این تجربه به یکی از اعضای گروه «سفینه نجات» اشاره میکند: «همین موضوع باعث شد، مدیریت فنی پروژه «سفینه نجات» که از «پسر دلفینی» مجموعه ما جدا و مهاجرت کرده و در کمپانیهای بزرگ یا در کشورهای متعدد حضور پیدا کرده بود، بعد از مدتی برگردد و دوباره در مجموعه اسکایفریم حضور پیدا کند و مدیر فنی پروژه «سفینه نجات» شود. این اتفاق برای ما بسیار ارزشمند بود.»
محصولات جانبی و خلأ سرمایهگذاری پرریسک
همدانی یکی از مهمترین چالشهای تولید انیمیشن را نبود ابزارهای درآمدی متنوع برای تولیدکننده و سرمایهگذار میداند و میگوید: «یکی از مهمترین چالشهای تولید انیمیشن این است که باید ابزارهای درآمدی دیگری غیر از خود فیلم برای تولیدکننده و سرمایهگذار فراهم کنیم. یعنی وقتی یک شخصیت ایجاد شده است، محصولات جانبی آن شخصیت هم میتواند خریدار داشته باشد.»
او درباره دلیل ورود محدود تولیدکنندگان به این حوزه میگوید: «تولیدکنندگان ما این ریسک را نمیکنند، چون نمیدانند پروژه زمانی که اکران میشود، میتواند محبوبیت ایجاد کند یا نه.»
همدانی این مسأله را یک دوراهی اقتصادی میداند: «اگر فیلم محبوبیت پیدا کند، برای سرمایهگذاری و شروع تولید محصولات جانبی دیر شده است و اگر هم پیش از اکران محصولات جانبی را تولید کرده باشند و فیلم موفق نشود، ضرر میکنند.»
به اعتقاد او، برای حل این مشکل باید سرمایهگذاری ریسکپذیر وارد عمل شود: «در اینجا باید صندوقهای ریسکپذیر وارد شوند و این ریسک را بپذیرند.»
او در ادامه بر ضرورت کارشناسی و ارزیابی احتمال موفقیت آثار تأکید میکند: «از طرف دیگر، باید کارشناسی کنند و ببینند اگر فیلم احتمال موفقیت بالایی دارد، این ریسک را بپذیرند و از تولید محصولات جانبی و ورود سایر کمپانیها به چرخه جهان شخصیت حمایت کنند.»
حضور بینالمللی و توسعه بازار
همدانی در پایان، حضور در عرصههای بینالمللی را یکی از مسیرهای مهم برای تقویت صنعت انیمیشن ایران میداند: «از طرف دیگر، حضور در عرصههای بینالمللی، تسهیل پخش پروژهها، چه در سینما و چه در اکرانهای بینالمللی و همچنین بازاریابی میتواند کمک کند کیفیت آثار بالاتر برود و به مرور، سرمایهگذاران وارد بخش خصوصی شوند.»
او همچنین بر ضرورت ایجاد افق بلندمدتتر برای فعالان این حوزه تأکید میکند: «همینطور تهیهکنندگان بتوانند افق بلندتری را ببینند و توانمند شوند.»
اصغر شرفی در گفتوگو با جام جم:
دبیر شورای راهبردی روابط خارجی در گفتوگوی تفصیلی با «جام جم»:
در گفتوگو با جامجم آنلاین عنوان شد
