کتاب‌های درسی، پوست می‌اندازند

در طرف دیگر این ماجرا هم سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی قرار دارد که باید برای صدها عنوان کتاب، همزمان به محتوا، زمان، جذابیت و دقت علمی فکر کند. برای بررسی بیشتر این چالش‌ها با حجت‌الاسلام دکتر علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم‌.

برخی معلمان از حجم کتاب‌های درسی و کمبود زمان برای تدریس گلایه دارند. ارزیابی شما از این دغدغه چیست؟
گاهی صورت مسأله در این‌خصوص به‌درستی طرح نمی‌شود. صورت صحیح مسأله، «عدم تناسب چگالی محتوا با زمان در اختیار آموزش» است. ما در سازمان، پژوهشی انجام داده‌ایم و عوامل متعددی را که موجب شکل‌گیری این چالش می‌شوند، احصا کرده‌ایم. یکی از این عوامل، کاهش جدی زمان واقعی آموزش است. یعنی مسأله در بسیاری از موارد این نیست که حجم کتاب درسی زیاد است؛ بلکه زمان کافی در اختیار آموزش قرار نمی‌گیرد. برای مثال، در سال گذشته روزهای تعطیل بسیار زیادی داشتیم. از سوی دیگر، زمانی که در قانون برای آموزش پیش‌بینی شده است، در بسیاری از موارد آن‌گونه که باید در کلاس و مدرسه محقق نمی‌شود. بنابراین یکی از چالش‌های مهم این است که مدارس باید زمان آموزشی را واقعی کنند و نظام آموزشی نیز باید در این جهت تلاش کند. یکی دیگر از چالش‌ها، نحوه پرداخت معلمان به محتوای کتاب‌های درسی است. این مسأله گاهی در دوره متوسطه دوم شکل جدی‌تری پیدا می‌کند. در این دوره، مسأله اساسی در بسیاری از موارد نه محتوای کتاب درسی بلکه انتظاری است که به واسطه کنکور و سؤالات آزمون‌های کنکور به کتاب درسی تحمیل می‌شود.
برای کاهش این چالش چه اقداماتی انجام داده‌اید؟
در مورد آن دسته از کتاب‌ها‌ که امکان کاهش بخشی از بار محتوایی آنها وجود داشته، اقداماتی انجام داده‌ایم. به‌عنوان نمونه طی دو سه سال گذشته در برخی از کتاب‌های عربی و همچنین بعضی از کتاب‌های قرآن، این موضوع را پیگیری کرده‌ایم. اتفاقا درباره این کتاب‌ها از یک‌سو حساسیت‌هایی وجود دارد و از سوی دیگر، برای ما بسیار مهم بوده که اگر محتوای اضافه یا زائدی وجود دارد، یا محتوایی هست که معلم فرصت تدریس آن را پیدا نمی‌کند، از حجم آن کاسته شود اما در مورد برخی دروس، کاهش محتوا بسیار دشوار است؛ زیرا محتوا با سال‌های گذشته و همچنین مباحث سال‌های بعد، ارتباط و درهم‌تنیدگی دارد. بنابراین، در این دسته از کتاب‌ها امکان کاهش محتوا وجود ندارد. پس یکی از اقدامات ما این بوده که به‌صورت موردی، حجم محتوایی برخی کتاب‌ها را کاهش دهیم. اقدام دیگر، تصمیم‌گیری برای بازتعریف برخی کتاب‌ها از پایه و به‌صورت اساسی بوده است. در حال حاضر، فرآیند بازتعریف برخی از کتاب‌های درسی در حال انجام است.
آیا در تالیف کتاب‌های جدید، تناسب حجم محتوا با زمان آموزش نیز مورد توجه قرار گرفته است؟
یکی از اقدامات ما دراین زمینه به فرآیند تالیف جدید کتاب‌های درسی مربوط می‌شود که در حال حاضر از دوره ابتدایی آغاز کرده‌ایم. یکی از نقاط تمرکز ما در این فرآیند، دقیقا همین مسأله است که چگالی محتوا متناسب با زمان آموزشی در نظر گرفته شود. اجرای آزمایشی کتاب‌های جدید نیز دقیقا یکی از اهدافش همین موضوع است. سال گذشته این کتاب‌های پایه اول را در هشت مدرسه اجرا کردیم و امسال نیز این فرآیند را دنبال می‌کنیم. در این مدارس، درس‌به‌درس با معلمانی که این کتاب‌ها را اجرا کرده‌اند، نشستیم و گفت‌وگو کردیم و مستندات و شواهد آنها را درباره این‌که کدام درس احتمالا حجم بیشتری و کدام حجم کمتری دارد، دریافت کردیم. در این میان، حتی با مواردی مواجه شدیم که معلمان عنوان کردند برای برخی درس‌ها، زمان بسیار کمتری صرف کرده‌اند؛ یعنی حجم آن درس کمتر از زمانی بوده که برای آموزش آن درنظر گرفته شده است. این نظرات را دریافت کرده‌ایم و اکنون در حال بازبینی و اصلاح برخی از کتاب‌ها هستیم. در این دوره جدید تالیف، تلاش خواهیم کرد هر کتابی که تالیف می‌شود، از نظر تناسب زمان آموزش با چگالی محتوا، وضعیت متعادل‌تری داشته‌باشد.
اما یکی دیگر از انتقادها به کتاب‌های درسی، وجود غلط‌های املایی و تایپی است. چرا این آسیب همچنان ادامه دارد؟
به هرحال چاپ کتاب‌های درسی‌، کاری انسانی است و احتمال خطا وجود دارد. این درحالی است که‌ فرآیندهای متعددی برای نمونه‌خوانی و بازبینی کتاب‌ها در نظر گرفته‌ایم و مولف نیز اثر را بررسی می‌کند. درواقع این‌گونه نیست که کتاب فقط یک‌بار بررسی شود. حتی بعضی از خطاها ممکن است در مراحل پایانی کار رخ دهد. برای مثال، زمانی که صفحه‌آرایی نهایی انجام می‌شود، کتاب به چاپخانه می‌رود و یک‌بار چاپ می‌شود، سپس مجددا برای نمونه‌خوانی و بازبینی بازمی‌گردد. 
گاهی در همین رفت‌وبرگشت‌ها اتفاقاتی رخ می‌دهد و اشتباهاتی، به‌ویژه در زمینه غلط‌های تایپی، ایجاد می‌شود. البته این موارد اکنون به حداقل رسیده اما مسیر بروز خطا به‌طور کامل مسدود نشده است.
برای کاهش این خطاها چه برنامه‌ای دارید؟
برای این‌که این فرآیند به حداقل برسد، مراحل بیشتری برای بازبینی به فرآیند تولید کتاب‌های درسی اضافه کرده‌ایم. با‌این حال، گاهی اصلاحات فوری و ضروری پیش می‌آید که در چنین شرایطی، طبیعتا فرآیندهای بازبینی تا حدودی کوتاه‌تر می‌شوند.‌ نکته اصلی این است که ما گاهی مجبوریم برخی از کتاب‌های درسی را در یک بازه زمانی بسیار کوتاه و به‌صورت فوری تغییر دهیم و در چنین شرایطی، ناچار می‌شویم بعضی از مراحل بازبینی را کوتاه‌تر کنیم.‌
برخی معتقدند محتوای کتاب‌های درسی برای دانش‌آموزان جذابیت کافی ندارد. آیا با این ارزیابی موافقید؟
وقتی درباره کتاب‌های درسی صحبت می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که درباره مجموعه‌ای در حدود ۹۳۰ عنوان کتاب، با احتساب کتاب‌های فنی‌وحرفه‌ای، صحبت می‌کنیم. بنابراین، این‌طور نیست که بنای ما بر ایجاد تغییر نباشد. متناسب با توان، نیروی انسانی و زمانبندی‌ای که در اختیار داریم، تغییرات در حال انجام است. برای مثال، کتاب «آمادگی دفاعی» یکی از کتاب‌هایی بود که واقعا از نظر محتوا جذابیت لازم را نداشت. امسال برای پایه نهم این تغییر را انجام دادیم و کتاب «آمادگی دفاعی» پایه نهم، تقریبا ۹۰ درصد محتوایش از ابتدا بازنویسی و تالیف شده است. بنابراین، این کار، فرآیندی مستمر و به‌طور دائم در حال انجام است اما این‌که تغییرات در همه این کتاب‌ها، برای تمام پایه‌ها و دوره‌های تحصیلی، به‌طور کامل انجام شود، طبیعتا زمان‌بر است. پیش‌بینی ما در سازمان این است که حدود هفت تا هشت سال زمان نیاز داریم تا مجموعه کتاب‌های ۱۲ سال تحصیلی به‌طور کامل تغییر‌کند.
چه کتاب‌هایی تاکنون تغییر کرده‌اند؟
به‌صورت موردی، تغییرات بسیاری از کتاب‌ها آغاز شده است. فکر می‌کنم در برخی از این کتاب‌ها، جذابیت و تنوعی که مورد انتظار دانش‌آموزان است، تا حد قابل‌توجهی ایجاد شده است. به‌عنوان نمونه، کتاب‌های «از من تا خدا»، یعنی کتاب‌های دینی پایه‌های هفتم، هشتم و نهم، طی سه چهار سال گذشته به‌طور کامل تغییر کرده‌اند.
 کتاب‌های «کار و فناوری» و «آمادگی دفاعی» نیز تغییر کرده‌اند. همچنین کتاب‌های پایه اول و دوم دوره ابتدایی تغییر کرده‌اند. در دوره فنی‌وحرفه‌ای نیز کتاب‌های پایه دهم در سال گذشته و کتاب‌های پایه یازدهم امسال تغییر کرده‌اند. با این‌حال، تغییر برخی کتاب‌ها به زمان بیشتری نیاز دارد. 
برای مثال، کتاب‌هایی مانند شیمی، فیزیک و زیست‌شناسی از جمله کتاب‌های حساس هستند و طبیعتا رسیدن فرآیند بازنگری و تألیف جدید به این کتاب‌ها، زمان بیشتری خواهد‌برد.