روایت یک مستند از نجات آینده جمعیتی ایران

مستند ـ پژوهشی «اجتماع تنها» به تهیه‌کنندگی حامد توکلیان و کارگردانی داوود جلیلی، محصول اداره‌کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تلاشی است برای طرح دوباره این پرسش بنیادین که جامعه ایرانی در مسیر جمعیتی خود به کدام سو می‌رود؟ این مستند مجموعه‌ای از پرسش‌های جدی را پیش روی مخاطب می‌گذارد؛ از سیاست‌های کنترل جمعیت در دهه‌های گذشته و عوامل کاهش جمعیت گرفته تا تأخیر ازدواج، تک‌فرزندی، سقط جنین، تغییر تعریف زندگی مطلوب، نقش سلبریتی‌ها، سبک زندگی و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی بحران جمعیت.

اما اهمیت «اجتماع تنها» فقط در پرداختن به یک مسأله جمعیت‌شناختی نیست. نقطه مهم‌تر آنجاست که مستند تلاش می‌کند نشان دهد بحران جمعیت، پیش از آن‌که بحران عدد باشد، بحران نگرش و روایت است. وقتی فرزندآوری در ذهن جامعه با فقر، محدودیت، از دست دادن آزادی، آسیب به زیبایی یا کاهش کیفیت زندگی گره بخورد، تغییر این نگرش صرفا با مشوق مالی امکان‌پذیر نخواهد بود. به همین دلیل، پرسش‌هایی همچون این‌که «آیا فرزندآوری گذشت از لذت زندگی است؟»، «چرا تک‌فرزندی در کنار رفاه قرار گرفته است؟» و «تعریف زندگی مطلوب چه تغییری کرده است؟» از مهم‌ترین پرسش‌های فرهنگی مستند هستند.

 

در این میان، نمی‌توان از هشدارهای سال‌ها پیش علامه سیدمحمدحسین حسینی‌تهرانی درباره کاهش جمعیت غافل شد. آنچه در «رساله نکاحیه» اهمیت دارد، نگاه فراتر از محاسبات اقتصادی به مسأله فرزند و جمعیت است. در این نگاه، فرزند صرفا یک هزینه یا عضو جدید خانواده نیست؛ بلکه با آینده جامعه، سرمایه انسانی و استمرار اجتماعی و تمدنی آن پیوند دارد. اهمیت این هشدارها زمانی بیشتر آشکار می‌شود که امروز مسأله جمعیت از یک موضوع کارشناسی به یک مسأله راهبردی کشور تبدیل شده است؛ مسأله‌ای که رهبر انقلاب نیز بارها بر ضرورت توجه جدی به آن تأکید کرده‌اند.

 

اما در این میان یک پرسش اساسی نیز متوجه خود رسانه‌ملی است: رسانه در شکل‌گیری نگرش جامعه نسبت به ازدواج، خانواده و فرزندآوری چه نقشی داشته و امروز برای اصلاح این نگرش چه مسئولیتی برعهده دارد؟ این پرسش اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا رسانه فقط واقعیت‌های اجتماعی را منعکس نمی‌کند؛ بلکه با انتخاب سوژه‌ها، شخصیت‌ها، سبک زندگی‌ها و الگوهای مطلوب، در تعریف «زندگی خوب» برای مخاطب نقش دارد.

اگر در سال‌هایی، سیاست‌های جمعیتی از مسیر رسانه با شعارها و الگوهای فرهنگی خاصی بازنمایی شده‌اند، امروز نیز نمی‌توان انتظار داشت که مسأله جمعیت بدون حضور فعال رسانه حل شود. خود مستند نیز صریحا نقش رسانه را در سیاست‌های جمعیتی ایران و نقش سلبریتی‌ها در بحران‌های اجتماعی به پرسش گرفته است.

از این منظر، رونمایی «اجتماع تنها» در رسانه‌ملی، صرفا رونمایی از یک اثر مستند نیست؛ بلکه می‌تواند نمادی از ورود رسانه به مرحله‌ای تازه از مواجهه با مسأله جمعیت باشد.

رسانه‌ملی امروز باید از «اطلاع‌رسانی درباره بحران جمعیت» عبور کند و به سمت بازسازی روایت خانواده و فرزندآوری حرکت کند؛ روایتی که در آن مادر بودن به معنای حذف زن از عرصه اجتماعی نیست، پدر بودن صرفا تأمین‌کننده اقتصادی نیست و فرزند نیز مانعی برای پیشرفت و رفاه خانواده تصویر نمی‌شود.

رسانه می‌تواند نشان دهد که خانواده پرجمعیت الزاما مترادف با فقر نیست، فرزندآوری لزوما به معنای پایان زندگی اجتماعی و شخصی والدین نیست و «زندگی باکیفیت» را نمی‌توان صرفا در تعداد کمتر اعضای خانواده و مصرف بیشتر خلاصه کرد.

 

شاید ارزش اصلی این مستند در همین باشد که به جای ارائه یک پاسخ ساده، مجموعه‌ای از پرسش‌های دشوار را پیش روی جامعه می‌گذارد؛ از این‌که چرا ازدواج به تأخیر افتاده است تا این‌که چرا فرزندآوری از اولویت بسیاری از جوانان خارج شده و چرا تعریف «زندگی مطلوب» تغییر کرده است. اکنون وظیفه رسانه‌ملی آن است که این گفت‌وگو را متوقف نکند. یک مستند نمی‌تواند به تنهایی بحران جمعیت را حل کند؛ اما می‌تواند ذهن جامعه را برای دیدن یک مسأله آماده کند. پس از «اجتماع تنها» باید پرسید: رسانه‌ملی چگونه می‌تواند در سریال، مستند، برنامه گفت‌وگومحور، برنامه خانواده، کودک و نوجوان، تبلیغات و حتی روایت‌های خبری، تصویر تازه‌ای از خانواده ایرانی ارائه کند؟

بحران جمعیت، با بخشنامه و مشوق اقتصادی به تنهایی حل نمی‌شود؛ همان‌گونه که با یک شعار نیز ایجاد نشده است. این بحران حاصل تغییر تدریجی نگرش‌ها، سبک زندگی و اولویت‌های اجتماعی است و بنابراین راه برون‌رفت از آن نیز نیازمند تغییر روایت است.

«اجتماع تنها» شاید بیش از آن‌که درباره «تعداد انسان‌ها» باشد، درباره آینده انسان ایرانی است. و چه جایی شایسته‌تر از رسانه‌ملی برای آغاز این گفت‌وگو؛ رسانه‌ای که اگر دیروز در روایت سیاست‌های جمعیتی نقش داشته است، امروز می‌تواند در بازسازی فرهنگ خانواده، فرزندآوری و امید به آینده نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا کند. اکنون زمان آن است که رسانه، فقط درباره بحران جمعیت سخن نگوید؛ بلکه روایت تازه‌ای از زندگی خانوادگی را به تصویر بکشد.