دعوای ترامپ و پاپ؛فرانسیس (پاپ سابق) دروازه‌ای به سوی کشمکشِ تمدن‌ها

با درگذشتِ فرانسیس در آوریل۲٠۲۵ و انتخابِ کاردینالِ آمریکایی، رابرت فرانسیس پرِوُست، به‌عنوانِ پاپ لئو چهاردهم در مهِ ۲۰۲۵، این کشمکش، ابعادِ تازه‌ای یافته است. پاپ جدید که خودِ فرانسیس او را به ریاست «دیکاستری برای اسقف‌ها» منصوب کرده بود، با «رویکردی آرام و متعادل»، در مسیرِ «کلیسایی فراگیر و وفادار به سنت‌ها» گام برمی‌دارد. امّا این رویکردِ میانه، آیا می‌تواند کلیسا را در برابرِ امواجِ تندِ «جهانِ دریایی» مصون دارد؟ یادداشت پیشِ رو، کوششی است برایِ پاسخ به این پرسش.

 

---

 

 

دعوایِ پاپ و ترامپ، بیش از یک نزاعِ شخصی، لباسی  بر تنِ یک کشمکشِ تمدنیِ دیرینه است. برایِ درکِ عمقِ این رویارویی، باید به پرسش‌هایی پاسخ داد که هر یک، دریچه‌ای به هزارتویِ تاریخِ غرب می‌گشایند:

 

· چرا کلیسای کاتولیک، برخلافِ پروتستانتیسمِ انجیلی، همچنان بر موضعِ تاریخیِ خود دربارهٔ قدس و فلسطین پای می‌فشارد؟

· چرا هالیوود و رسانه‌هایِ انگلیسی‌زبان، این‌چنین سیستماتیک به نقدِ کاتولیک می‌پردازند، اما در برابرِ رسوایی‌هایِ پروتستانتیسم، سکوتی نسبی دارند؟

· چرا پاپ، ترامپ را «ضدِّ مسیح» می‌خواند و ترامپ، پاپ را «دخالت‌گر» می‌نامد؟

 

پاسخ به این پرسش‌ها، ما را به قرنِ شانزدهم می‌برد؛ به روزگاری که اصلاحاتِ دینی، جهانِ مسیحیت را به دو اردوگاهِ متخاصم تقسیم کرد: کاتولیکِ قاره‌ایِ جمع‌گرا و پروتستانِ دریاییِ فردگرا. دوگانه‌ای که تا امروز، در عرصهٔ سیاست، اقتصاد و فرهنگ، به‌قوتِ خود باقی است.

 

---

 

 

تا پیش از دههٔ ۱۹۶۰، کلیسای کاتولیک، قرن‌ها آموزهٔ «خداکشی» را ترویج می‌کرد؛ باوری که بر اساسِ آن، یهودیان نه تنها در به صلیب کشیدنِ مسیح نقشِ اصلی داشتند، بلکه به‌سببِ این «جنایتِ نسلی»، تا ابد ملعون و محکوم به رنج و سرگردانی بودند. «الهیاتِ تحقیر» نامی بود که بر این مجموعه‌آموزه‌ها نهاده شد؛ آموزه‌هایی که در مناسکِ کلیسا، خطابه‌هایِ کشیشان و کتاب‌هایِ درسیِ الهیات، بازتولید می‌شد و زمینه‌ساز قرن‌ها ستیز  علیه یهودیان گردید. در کنارِ آن، آموزهٔ «جایگزینی» (Supersessionism) نیز رواج داشت که بر اساسِ آن، کلیسا، جایگزینِ بنی‌اسرائیل به‌عنوانِ قومِ برگزیدهٔ خدا شده بود. یکی از  پیامدهایِ این آموزه‌ها، سکوتِ کلیسا در برابرِ کشتارِ یهودیان در جنگِ جهانیِ دوم بود؛ سکوتی که نه فقط ناشی از ملاحظاتِ سیاسی، که ریشه در همان «آموزهٔ خداکشی» داشت.

 

---

 

 

صدورِ اعلامیهٔ تاریخیِ «نوسترا آئتاته» در سال ۱۹۶۵،که تنها با اختلاف یک رأی و با اصرار پاپ وقت صادر شد  نقطهٔ عطفی در روابطِ کاتولیک‌ها و یهودیان بود. این اعلامیه، رسماً اتهامِ خداکشی را از دوشِ یهودیان برداشت و آنان را «برادرانِ بزرگ‌تر» مسیحیان خواند. اما این تغییر، صرفاً یک اقدامِ الهیاتی نبود؛ بلکه پاسخی به بحران‌هایِ جهانیِ پس از جنگ جهانی دوم بود: شوکِ هولوکاست، رقابتِ شرق و غرب، و قدرت‌گرفتنِ لابیِ یهودی در آمریکا، همگی، واتیکان را به بازتعریفِ روابطِ خود با یهودیان واداشت. با این حال، این اعلامیه، هرگز موضعِ کاتولیک را در قبالِ حاکمیتِ اسرائیل بر قدس، تغییر نداد. واتیکان، برخلافِ صهیونیسمِ مسیحی، همچنان بر «راه‌حلِ دو-دولتی» و «حفظِ وضعیتِ تاریخیِ قدس» پای می‌فشارد.

 

---

 

 

آیا این موضوع درخورِ توجه نیست که برخلافِ «مسیحیتِ ارضِ موعودیِ هشتادساله» (پروتستانتیسمِ صهیونیستیِ حامیِ اسرائیل)، کلیسایِ کاتولیک با قدمتی دوهزارساله، همچنان بر موضعِ تاریخیِ خود دربارهٔ قدس و فلسطین پافشاری می‌کند؟ این موضع، ریشه در قرن‌ها آموزهٔ کلیسایی در بارهٔ یهودیت دارد و اگرچه نوسترا آئتاته، یهودیان را از اتهامِ خداکشی تبرئه کرد، ولی جایِ پایِ آن اندیشه‌ها کاملاً پاک نشده است. ساختارِ تاریخیِ کلیسا، همچنان به «اروپایِ قاره‌ای» تعلق دارد و با «تمدنِ دریاییِ» آنگلوساکسون، در کشمکش باقی مانده است.

 

---