حسینیه عاشورایی معلی

 حالا این برنامه در فصلی تازه، با فضایی متفاوت و از جوار حرم مطهر امام رضا (ع)، باردیگر راهی آنتن شده تا روایت تازه‌ای از فرهنگ عاشورا و آیین‌های سوگواری ایرانیان ارائه دهد.

وقتی نخستین فصل «حسینیه معلی» روی آنتن رفت، کمتر کسی تصور می‌کرد برنامه‌ای با محوریت هیأت و مداحی بتواند تا این اندازه مورد توجه مخاطبان قرار گیرد. آن روز‌ها حامد سلطانی اجرای برنامه را برعهده داشت و سازندگان تلاش می‌کردند حال‌وهوای هیأت‌های مردمی را از کوچه‌ها و حسینیه‌ها به قاب تلویزیون بیاورند. تجربه‌ای که خیلی زود مورد استقبال قرار گرفت و مسیر تازه‌ای را در برنامه‌سازی آیینی گشود.

موفقیت حسینیه معلی بعد‌ها زمینه‌ساز شکل‌گیری برنامه‌هایی مانند «محفل» شد؛ آثاری که نشان دادند مخاطب همچنان برای برنامه‌های دینی و معنوی، اگر با خلاقیت و نگاه تازه ساخته شوند، اشتیاق دارد. حسینیه معلی ابتدا با حال‌وهوای محرم و نام سیدالشهدا (ع) شناخته شد، اما در ادامه دامنه فعالیت خود را گسترش داد و با «مهدیه معلی» به اعیاد شعبانیه نیز قدم گذاشت.

فصل جدید این برنامه در حالی از شب اول محرم روی آنتن می‌رود که جمعی از چهره‌های شناخته‌شده عرصه مداحی و معارف دینی در آن حضور دارند. حاج سیدمجید بنی‌فاطمه، حاج مهدی رسولی، حاج سیدرضا نریمانی، حجت‌الاسلام سیدحسین آقامیری و کربلایی امیر برومند از جمله افرادی هستند که در میز ذاکران برنامه حضور یافته‌اند و در کنار مرثیه‌خوانی، به بیان نکات معرفتی و تبیین فرهنگ عاشورا می‌پردازند.

اما شاید مهم‌ترین ویژگی فصل تازه حسینیه معلی را باید در حفظ یک هویت ثابت و در عین حال حرکت به سوی نوآوری جست‌و‌جو کرد؛ مسیری که نجم‌الدین شریعتی، مجری برنامه، از آن با عنوان «عبور از کلیشه‌ها» یاد می‌کند.
شریعتی معتقد است در دنیای رسانه، خلاقیت یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. به باور او، برنامه‌ها نه‌تنها با دیگر آثار رسانه‌ای رقابت می‌کنند بلکه گاهی ناچارند از نسخه‌های قبلی خود نیز پیشی بگیرند. به همین دلیل، تولیدکنندگان برنامه‌های مذهبی نیز نمی‌توانند تنها به قالب‌های ثابت و تکراری تکیه کنند.

او می‌گوید حتی برنامه‌ای باسابقه مانند «سمت خدا» نیز اگر در حوزه محتوا حرف تازه‌ای برای گفتن نداشته باشد، بخشی از مخاطبان خود را از دست خواهد داد. از همین رو، انتخاب موضوعات، کارشناسان و شیوه طرح مباحث باید همواره با نگاهی نو و متناسب با نیاز‌های روز جامعه انجام شود.

این نگاه در حسینیه معلی نیز نمود پیدا کرده است. گروه سازنده تلاش کرده ضمن حفظ اصالت هیأت‌ها و سنت‌های مذهبی، از قالب‌های تکراری فاصله بگیرد و تجربه‌ای متفاوت برای مخاطب خلق کند. نتیجه این رویکرد، برنامه‌ای شد که توانست میان سنت و نوآوری تعادل برقرار کند؛ اتفاقی که کمتر در آثار مذهبی تلویزیون رخ می‌دهد.

شریعتی بر این باور است که حسینیه معلی تنها یک برنامه مداحی نیست. او معتقد است این برنامه در سال‌های اخیر به بستری برای شناسایی استعداد‌های ناشناخته و معرفی ظرفیت‌های پنهان در عرصه مداحی تبدیل شده است. استعداد‌هایی که شاید در شرایط عادی کمتر فرصتی برای دیده شدن پیدا می‌کردند.

البته کارکرد برنامه به همین جا محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های حسینیه معلی بازنمایی تنوع آیین‌های عزاداری در سراسر ایران است. از جنوب تا شمال و از شرق تا غرب کشور، هر منطقه شیوه‌ای خاص برای سوگواری دارد؛ آیین‌هایی که ریشه در فرهنگ، تاریخ و زیست مردم دارند و نسل به نسل منتقل شده‌اند.

این برنامه تلاش کرده این گنجینه فرهنگی را به تصویر بکشد و نشان دهد که عشق به امام حسین (ع) چگونه در قالب‌های متنوع و رنگارنگ در سراسر ایران جاری است. همین رویکرد باعث شده حسینیه معلی علاوه‌بر یک برنامه مذهبی، به نوعی مستند زنده از آیین‌های عاشورایی ایران نیز تبدیل شود.

شریعتی درباره تجربه حضور خود در این برنامه نیز می‌گوید که پس از سال‌ها اجرای سمت خدا، حضور در حسینیه معلی برایش ورود به فضایی تازه بوده است؛ فضایی که در آن هم امکان خلاقیت وجود دارد و هم می‌توان حرمت و اصالت هیأت‌ها را حفظ کرد.

او اجرای برنامه‌های مذهبی را مسئولیتی سنگین می‌داند؛ مسئولیتی در برابر مخاطبان و همچنین در برابر اهل‌بیت (ع). به اعتقاد وی، حسینیه معلی توانسته نگاه تازه‌ای را به برنامه‌های آیینی وارد کند؛ نگاهی که ضمن وفاداری به ارزش‌ها، از نوآوری و تجربه‌های جدید نیز هراس ندارد.

یکی دیگر از نقاط قوت برنامه، توجه به مخاطبانی است که امکان حضور مستمر در هیأت‌ها را ندارند. بسیاری از افراد به دلیل بیماری، مشغله‌های کاری، مسئولیت‌های خانوادگی یا محدودیت‌های دیگر نمی‌توانند در مراسم مذهبی شرکت کنند. حسینیه معلی برای این گروه فرصتی فراهم کرده تا از طریق تلویزیون با آیین‌های مختلف کشور آشنا شوند و از فضای معنوی این مراسم بهره ببرند.

بازخورد‌های مخاطبان نیز در شکل‌گیری فصل‌های بعدی برنامه نقش مهمی داشته است. سازندگان همواره تلاش کرده‌اند نظرات بینندگان را بشنوند و متناسب با آن تغییرات لازم را اعمال کنند. همین تعامل مستمر با مخاطب، یکی از دلایل تداوم موفقیت حسینیه معلی و مهدیه معلی در سال‌های اخیر بوده است.

نجم‌الدین شریعتی درباره تفاوت اجرای برنامه‌های مختلف نیز معتقد است هر برنامه اقتضائات و شخصیت خاص خود را دارد. او در سمت خدا، بیشتر شنونده و همراه گفت‌و‌گو‌های کارشناسان است، اما در برنامه‌هایی مانند حسینیه معلی یا ویژه‌برنامه‌های سحر ماه رمضان، فضای اجرا رنگ و بویی متفاوت پیدا می‌کند و نیازمند ادبیات و بیانی متناسب با حال‌وهوای معنوی برنامه است.

اما شاید مهم‌ترین اتفاق فصل جدید حسینیه معلی، تغییر محل تولید آن باشد. این برنامه برای نخستین‌بار پس از چند فصل، در حرم مطهر امام رضا (ع) ضبط و تصویربرداری شده است؛ اتفاقی که می‌تواند حال‌وهوایی متفاوت به این مجموعه ببخشد و پیوندی عمیق‌تر میان فضای برنامه و معنویت حرم رضوی ایجاد کند.

اکنون حسینیه معلی در حالی به آنتن بازگشته که دیگر صرفا یک برنامه مناسبتی نیست؛ بلکه به برندی شناخته‌شده در میان برنامه‌های آیینی تلویزیون تبدیل شده است. برنامه‌ای که تلاش می‌کند هیأت را از قاب محدود یک مجلس مذهبی فراتر ببرد و آن را به روایتی ملی از فرهنگ، هویت و ارادت ایرانیان به سیدالشهدا (ع) تبدیل کند.