دلارزدایی غول‌های آسیا

نظام مالی جهانی که دهه‌هاست بر پایه دلار بنا شده، اکنون با چالش جدی از سوی بلوک شرق روبه‌روست. طبق آمارهای رسمی، اگرچه دلار همچنان سهم عمده‌ای در ذخایر ارزی جهان دارد اما این سهم از ۷۱ درصد در سال ۲۰۰۰ به حدود ۵۸ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته است. در این میان، سازمان شانگهای با در اختیار داشتن قدرت‌های اقتصادی نظیر چین، هند و روسیه، به دنبال تسریع این روند کاهشی است. در اجلاس اخیر پکن، مقامات عالی‌رتبه اقتصادی بر این موضوع تاکید کردند که وابستگی به نظام‌های مالی متعارف بین‌المللی، آسیب‌پذیری اقتصادهای ملی را در برابر نوسانات و شوک‌های خارجی افزایش داده است. هدف اصلی، ایجاد یک «دژ مالی» در برابر تحریم‌های یک‌جانبه و محدودیت‌های فرامرزی است که از طریق تقویت همکاری‌های پولی و بانکی منطقه‌ای میسر خواهد شد. 
   
تأسیس بانک مشترک توسعه شانگهای
یکی از محورهای اصلی و پربازتاب این نشست، پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران برای راه‌اندازی «بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای» بود. مقامات اقتصادی ایران معتقدند ایجاد یک بانک توسعه‌ای با کارکردهای توسعه‌ای و تجاری ضرورت دارد و می‌تواند با هژمونی دلار مقابله کند. تأسیس این بانک می‌تواند به‌عنوان بازوی اجرایی سازمان در تأمین مالی پروژه‌های زیربنایی، کریدورهای راهبردی (مانند شمال-جنوب) و طرح‌های انرژی عمل کند. به باور کارشناسان، ایجاد یک نهاد مالی مشترک، گامی عملی برای عبور از بیانیه‌های نمادین به سمت اقدامات اجرایی است. این بانک نه تنها هزینه‌های مبادلاتی را کاهش می‌دهد بلکه بستری امن برای تسویه حساب‌های تجاری بدون نیاز به سیستم سوئیفت و دلار فراهم خواهد کرد. 
تاکید بر مبادلات با ارزهای ملی، دیگر رکن اساسی نشست پکن بود. مهدی حیدری، معاون وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران و رئیس کل سازمان سرمایه‌گذاری و کمک‌های اقتصادی و فنی ایران، در این نشست خاطرنشان کرد که استفاده از ارزهای محلی در مبادلات دوجانبه و چندجانبه، گامی مؤثر در جهت تقویت تاب‌آوری نظام‌های بانکی داخلی است. 
این راهبرد که با پیشگامی چین و حمایت روسیه و ایران دنبال می‌شود، به دنبال آن است تا «یوآن» و سایر ارزهای قدرتمند منطقه را جایگزین ارزهای غربی کند. چین با ارتقای جایگاه یوآن در سبد ارزی صندوق بین‌المللی پول، زیرساخت‌های لازم را فراهم کرده و اکنون با همکاری اعضای شانگهای، در حال توسعه شبکه پرداخت‌های دیجیتال و رمزارزهای ملی برای تسهیل این ‌گذار است. 
   ‌
درس‌های تجربه یورو برای سازمان شانگهای
شاید در نگاه اول تاسیس یک بانک بین‌المللی یا ایجاد یک پول واحد برای سازمانی مانند شانگهای سخت به نظر برسد اما تجربه‌های موفقی در جهان وجود دارد که می‌توان با بهره‌گیری از آنها نسبت به اقدامات مد نظر وارد فاز اجرایی شد. تجربه موفق اتحادیه اروپا در راه‌اندازی «یورو»، می‌تواند الگوی الهام‌بخش سازمان شانگهای باشد. یورو توانست هزینه‌های مبادله را در اروپا حذف کند و ثبات پولی را به ارمغان آورد. با این حال، سازمان شانگهای به دنبال یک «ارز مشترک دیجیتال» و «مکانیسم تسویه واحد» است تا برخلاف یورو، حاکمیت ملی پول‌های عضو را کاملا از بین نبرد، بلکه آنها را در یک شبکه هماهنگ به هم متصل کند. 
چالش اصلی در این مسیر، تفاوت در ساختارهای اقتصادی و نرخ تورم کشورهای عضو است. برای موفقیت در این پروژه، اعضای شانگهای باید به سمت همگرایی سیاست‌های پولی و مالی حرکت کنند. تأسیس بانک توسعه، همان‌طور که ایران پیشنهاد داده، می‌تواند نخستین گام برای ایجاد این همگرایی باشد. سازمان شانگهای اکنون از مرحله بیانیه‌های سیاسی عبور کرده و وارد فاز عملیاتی شده است. همکاری در توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ترانزیت، در کنار پیوند دیجیتالی اقتصادهای ملی، بستری را فراهم می‌کند که در آن قدرت‌های بزرگی نظیر چین، روسیه، هند و ایران بتوانند منافع خود را در یک نظام چندقطبی هماهنگ کنند. 

روش جایگزینی تدریجی 
شاید اگر امروز یک کشور اعلام کند که دیگر از دلار استفاده نمی‌کند تنها خود را از تجارت جهانی حذف کرده اما ایران با رویکردی که در طول‌ سالهایی که تحت تحریم بوده پیش گرفته، جزو کشورهایی است که توانسته به صورت تدریجی دلار را به صورت فیزیکی از تجارت خود حذف کند. از این رو می‌تواند تجربه خود را در اختیار سازمان‌های منطقه‌ای و آسیایی در این زمینه بگذارد. هرچند دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا از این موضوع به شدت هراس دارد و کشورهایی که نسبت به ارز یا تاسیس بانک در راستای دلار زدایی اقدام کنند را تهدید کرده اما اغلب کشورها به دنبال کنار گذاشتن این ارز آمریکایی هستند. 
با این‌که سهم دلار در تجارت جهانی کاهش یافته اما همچنان شاهد تجارت نفت با این ارز هستیم و از آنجا که برخی کشورهای عضو شانگهای خریدار و برخی فروشنده نفت هستند باید دلارزدایی به صورت تدریجی انجام شود. نقشه راهی که توسط بانک‌های مرکزی عضو در حال تدوین است، شامل سه مرحله اصلی است: افزایش سهم ارزهای ملی در تجارت دوجانبه، ایجاد سیستم‌های پیام‌رسان مالی مستقل برای جایگزینی سوئیفت و تأسیس نهادهای مالی مشترک (نظیر بانک توسعه) برای مدیریت سرمایه‌گذاری‌های کلان. 
نشست پکن و پیشنهادهای عملیاتی ایران نشان داد که سازمان همکاری‌های شانگهای عزم خود را برای بازتعریف نظم اقتصادی جهان جزم کرده است. تأسیس بانک توسعه شانگهای نه تنها یک ضرورت اقتصادی بلکه یک ابزار ژئوپلیتیک برای کاهش اثر تحریم‌ها و تقویت همگرایی منطقه‌ای است. ایران با تکیه بر تجربه سال‌ها مقابله با محدودیت‌های مالی، اکنون به‌عنوان یکی از تئوریسین‌های اصلی «اقتصاد مقاومتی منطقه‌ای» در شانگهای ایفای نقش می‌کند. اگرچه راه رسیدن به یک پول مشترک یا حذف کامل دلار طولانی است اما خیزِ شانگهای نشان‌دهنده آغاز پایانِ عصر تک‌قطبی در دنیای مالی است.