تصمیم کبری برای کتاب های درسی

تصمیم کبری و چوپان دروغگو را یادتان هست؛ اینها نام دو درس از درسهای دوره ابتدایی است که تا چندی پیش از این ، مقابل چشمان دانش آموزان و معلمان بود

کد خبر: ۱۴۶۸۷۷

و شاید یکی از درسهای ماندگار در ذهن دانش آموزان نسلهای قبل همین دو درس است که در دل خود ، اشاره به مفاهیم عمیق انسانی و دینی دارد و از آن ، می توان بخوبی نشانه هایی از تاثیر کتابهای درسی و محتوای آن را روی فکر و ذهن دانش آموزان به دست آورد.
محتوای کتابهای درس دانش آموزان چگونه و براساس چه ملاک هایی باید مورد بررسی قرار گیرد و اصولا براساس چه شرایط و ویژگی هایی می بایست به تدوین کتابهای درسی پرداخت و چگونه می توان در مقاطع متفاوت تحصیلی و در درسهای مختلف به ایده آل هایی برای کتابهای درسی رسید تا مطابق با آن ایده آل ها در مسیر تدوین و تالیف کتابها گام برداشت؛
اینها بخشی از سوالهایی است که در بررسی موضوعی به نام کتابهای درسی و محتوای آن ، می توان به آن پرداخت و مشخص کرد که پاسخ به هر کدام از آنها ، نیازمند چه اطلاعات و فاکتورهایی است.
سیاست فعلی آموزش و پرورش در تدوین کتابهای درسی ، بازنگری آن در هر 5 سال است. به این معنی که کتابهای درسی در دوره ای 5ساله براساس شرایط روز و تغییرات نظام اجتماعی و آموزشی ، بازنگری و تغییرات لازم در آن ایجاد می شود.

مبانی انسانی و اصول اولیه زندگی ، گام اول و هدف نخست هر نظام آموزشی است که آن را در قالب برنامه های تحصیلی و مقاطع و کتابهای درسی به دانش آموزان ارائه می کند. اصولا هدف اصلی نظام آموزش و پروش را باید در چگونه آموزش دادن و چگونه پرورش کردن دید. براین مبناست که با شروع گام نهادن فرزندان به کلاسهای درسی و آغاز تحصیلات و فعالیت برای آموختن ، این مبانی از همان کلاس اول آغاز می شود. بدیهی است که پس از تلاش استاندارد و مبتنی بر روشهای تجربه شده و علمی اثبات شده برای آموزش الفبای خط و زبان هر کشور و ملتی که به عنوان زبان و خط مادری در هر نظام آموزشی مطرح است ، نوبت به ارائه درسهای اولیه زندگی می رسد که پیش از آن یعنی قبل از گام نهادن فرزندان به مدارس از طریق خانواده ها، به آنها ارائه شده است ؛ دروغ نگویید: راستگو باشید و راستگو بمانید، به مبانی دینی احترام بگذارید. قدر پدر و مادر خود را بدانید و به آنها و به بزرگترها احترام بگذارید، به فکر آینده باشید و از کار و تلاش برای رشد و پیشرفت نترسید و به خدا توکل کنید و.... بسیاری از این هنجارها و ارزشها ، از هنجارها و ارزشهای مبنایی و اولیه در هر نظام اجتماعی است که هر نظام آموزشی به اقتضای امکانات و شرایط خود، آن را به فرزندان و در واقع به دانش آموزان هر جامعه انتقال می دهد.
آموزش و پرورش در ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و پرورش انسان هایی زبده ، جامعه پذیر، متخصص و آشنا و معتقد به اصول دینی ، اخلاقی و انسانی را سرلوحه کار خود قرار داده است و آن را در قالب کتابهای درسی مختلف در 3 مقطع تحصیلی ارائه کرده و می کند.
در حال حاضر ، حدود 930 عنوان کتاب درسی با تیراژ حدود 150 میلیون کتاب در آموزش و پرورش ایران چاپ و منتشر می شود که سعی دارد تمام محورهای موردنیاز دانش آموزان در جنبه های مختلف را پاسخ دهد و به صورت گام به گام و با توجه به سن و مقطع تحصیلی ، آموزشهای لازم را به دانش آموزان ارائه کند. حجت الاسلام ذوعلم ، مدیرکل تالیف کتابهای درسی با اعلام این مطلب می گوید: کتابهای درسی هر مقطع تحصیلی بر اساس نیاز آن مقطع و با توجه به مبانی و هنجارهای مورد قبول جامعه و نظام آموزش و پرورش تدوین شده و می شود و بر این اساس نیز توجه شده است در بطن اکثریت درسها و کتابها علاوه بر توجه به جنبه های علمی و تخصصی ، جنبه های اخلاقی ، اجتماعی و از همه مهمتر ، جنبه های دینی و آموزش های دینی ارائه شود تا بتوانیم دانش آموزانی با آشنایی نسبت به اصول و مبانی علمی ، اخلاقی ، دینی و آشنایی با هویت دینی و اسلامی و ملی و مفاخر دینی و علمی کشور تربیت کنیم . لاله افتخاری ، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با اشاره به محتوای کتابهای درسی از متکی بودن به کتابها و درواقع کتاب محوری انتقاد می کند و می گوید: بسیاری از محتوای کتابهای درسی برگرفته از دیدگاه های دینی ما نیست و باید در این خصوص تلاشهای بیشتری صورت گیرد تا محتوای دینی کتابهای درسی افزایش باید. او می گوید: با بررسی تجربیات موفق کشورهای دیگر می توان از این تجربیات به تناسب فرهنگ مردم ایران استفاده کرد.
به گفته این نماینده مجلس شورای اسلامی ، کتابهای درسی باید در کنار محتوای خود به جنبه های اسلامی جامعه توجه کند و در ضمن شرایط کشور و جامعه ایران را در نظر بگیرد.
او می افزاید: محتوای کتابهای درسی باید برای تاثیرگذاری در کنار امکانات ، ابزار، شیوه تدریس و وجود معلمان با انگیزه و خلاق در نظر گرفته شود، وگرنه هر چقدر که کتابهای درسی دارای محتوای غنی باشد، اما شرایط تدریس آن به خوبی فراهم نباشد ، تاثیرگذاریش کاهش چشمگیری می یابد. اما محتوای کتابهای درسی نظام آموزش و پرورش در حال حاضر چگونه است و در چه جایگاهی قرار دارد و آیا تغییرات صورت گرفته ، می تواند در فرایند نظام آموزشی هدفهای مدنظر قرار گرفته را پوشش دهد و به آن دست یابد؛ کبری قوپرانلو ، معلمی که سابقه 30سال تدریس در روستاهای مختلف و شهرهای دور از تهران و کلانشهر کرج را در کارنامه دارد و امسال آخرین سال تدریس اوست در پاسخ به این سوال که کتابهای درسی کنونی چه تفاوتی با گذشته دارد می گوید: «قطعا کتابهای درسی حداقل در مقطع ابتدایی که من معلم آن هستم نسبت به گذشته پیشرفت بهتری داشته و بسیار بهتر شده است و تاکید بیشتر آن بر درک مفاهیم و دوری از حفظ کردن مطالب و درسهاست و این مساله بویژه در مقطع ابتدایی یکی از مهمترین و شاید اصلی ترین ابزار برای انتقال مفاهیم درسی که عموما نیز حول محور اصول اولیه چگونه زیستن و زیستن سالم است به حساب می آید.»
این معلم باسابقه می افزاید: هم اکنون سعی مولفان کتابهای درسی بویژه در مقطع ابتدایی استفاده هر چه بیشتر از روشهای تجربه شده و موفقی است که اساس آن بر نهادینه شدن موضوعات کتابهای درسی است و این روند ، روند مناسبی است که باید ادامه یابد به شرطی که در کنار اجرا، نظارت و بررسی پی در پی نیز راجع به تاثیرپذیری آن روی دانش آموزان صورت گیرد.
به گفته کبری قوپرانلو در کنار تدریس مفاهیم کلی و عمومی که می توان در سطح ملی آن را در کتابهای درسی گنجاند باید به ویژگی ها و شرایط فرهنگی ، اقلیمی و جنبه های اجتماعی هر منطقه از کشور نیز در محتوای کتابهای درسی توجه کرد.

تنها تولید کتاب درسی ، راهبرد درستی نیست باید از تکنولوژی سی دی های آموزشی و دیگر موارد در کنارکتابهای درسی استفاده شود

احمد شرافت حسینی یکی دیگر از معلمان باسابقه نیز با تایید این نظر می گوید: یکی از جنبه های مثبتی که اکنون بیشتر از گذشته در کتابهای درسی مدنظر قرار گرفته است ، توجه به تاریخ علمی ، مفاخر و بزرگان ملت ایران است که گسترش آن می تواند در هویت بخشی به دانش آموزان و آشنایی آنها با گذشته پرافتخار ایران و ایرانیان کمک کند.
او می افزاید: به نظر من با توجه به شرایط موجود جامعه و پیشرفت های گسترده و روزافزون در جنبه های مختلف و امکان دسترسی دانش آموزان و خانواده ها به اطلاعات و مفاهیم مختلف باید کتابهای درسی بتوانند به موازات این پیشرفت ها ، تغییر کنند و در واقع از دانش آموزانی که پیش از گام گذاشتن به مدرسه و آغاز سن تحصیلی به طرق مختلف با بسیاری از مفاهیم و اطلاعات آشنا می شوند ، عقب نمانند.
او خواهان تشکیل کمیته دائمی بررسی کتابهای درسی و تطبیق آن با نیازها و شرایط جامعه است و می گوید: در این خصوص استفاده از کارشناسان خبره و جمع آوری نظرات مثبت و منفی معلمان باسابقه و معلمان دارای تحصیلات عالی ضروری است . شرافت حسینی با تاکید بر این که دانش آموزان نسل جدید باهوش تر از قبل به نظر می رسند، بار دیگر گسترش امکانات و ابزار ارتباطی و وجود والدین با سواد را در این زمینه موثر می داند و می گوید کتابهای درسی بویژه در بخش مبانی نظری و مفاهیم اولیه ای که نیاز زندگی امروز است باید جنبه های مختلف زندگی و حتی تغییرات جهانی را مدنظر قراردهند» اما در مقابل محمدجواد عبدالله پور ، معلم مقطع راهنمایی با اشاره به بحث تغییرات در محتوای کتابهای درسی می گوید: به نظر من تغییرات عمده و البته زود به زود در کتابهای درسی جز این که معلمان را در ارائه دروس به دانش آموزان با مشکل مواجه کند فایده چندانی ندارد ، چرا که به عنوان مثال مفاهیم انسانی ، اخلاقی و دینی و مسائلی که از آن به عنوان بدیهیات اخلاقی نام می برند ، چندان تغییری نمی یابند و مثلا این که انسان باید راستگو باشد اصلی است همیشگی و یا مبانی و اصول اولیه ریاضی ، فیزیک و... تغییر چندانی نمی یابد که بخواهد دستخوش تغییر مداوم شود» اما او نیز قبول دارد که نحوه ارائه این دروس و بهینه کردن آن در جهت نهادینه تر شدن یادگیری اصلی ضروری است . او در این باره می گوید: البته با توجه به برخی ملزومات زندگی اجتماعی که پیش از این جزیی از ملزومات نبوده است ، می بایست نظام آموزش و پرورش قابلیت تطبیق و ارائه دروس و یا مطالبی متناسب با آن ایجاد شود که البته لزوما نباید در دروس اصلی و همراه با تغییرات در محتوای آنها باشد چرا که ماهیت این ملزومات بعضا در ثابت نبودن آنهاست . او به پیشرفت فناوری رایانه ای و فناوری هایی از این دست اشاره می کند که تغییرات آن زود به زود است و باید آموزش آن همراه با تغییراتش در قالبهای نوین و متناسب با ماهیت این مفاهیم صورت گیرد اما مشاور وزیر آموزش و پرورش و مدیرکل دفتر برنامه ریزی و تالیف کتابهای درسی آموزش و پرورش می گوید: رویکرد جدید آموزش و پرورش در قالب یک برنامه عملی به عنوان طرح «تولید و تدوین برنامه درسی ملی کشور» است که تا 2 سال آینده براساس آن در محتوای کتابهای درسی ملی به مهارت های اساسی زندگی وبانشاطسازی محیط و دانش آموزان توجه شده است . تدوین و تالیف کتابهای درسی با محتوای مهارت های اساسی زندگی در واقع توجه به آن بخش از انتقادات به آموزش و پرورش است که اساس آن بی توجهی به پرورش خلاقیت ها و تکیه بر آموختن های حفظی و بی توجهی به مهارت های عملی است . مهدی نویدادهم ، رئیس سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزش وزارت آموزش و پرورش نیز در این باره می گوید: در حال حاضر تکیه ای افراطی بر انتقال دانش و معلومات در آموزش و پرورش وجود دارد که این کارکرد باید به حداقل برسد و بیشتر روی مهارت ها و اصلاح نگرش ها به زندگی تکیه شود.
وی برنامه محوری را به جای کتاب محوری اصلی مناسب برای تعلیم و تربیت می داند و می گوید: تنها تولید کتاب درسی ، راهبرد درستی نیست لذا باید از روشهای دیگر از جمله تکنولوژی سی دی های آموزشی و دیگر موارد در کنار کتابهای درسی استفاده شود.
او می گوید: در محتوای کتابهای درسی باید بیش از پیش به مواردی مانند حفظ محیط زیست ، جلوگیری از آلودگی شهرها ، احترام به حقوق شهروندان و هموطنان و احترام به حقوق ملتها و فناوری های جدید توجه شود ، مساله ای که جای آن در بسیاری از کتابهای درسی خالی است.