اما و اگرهای زندان سلیمان

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، اما خیلی زود نسبت به این موضوع واکنش نشان داد و انجام حفاری را در محل مورد نظر تکذیب کرد. افشین ابراهیمی به جام‌جم گفت: هیچ حفاری‌ای در محل انجام نشده و تنها زیرسازی این منطقه در حال انجام است و قرار است بلوک سنگی برداشته شده دوباره در همان محل به صورت اصولی و مرتب قرار بگیرد.
افشین ابراهیمی درباره علت جابه‌جایی بلوک سنگی زندان سلیمان هم گفت: مدتی است که طرح ساماندهی بلوک‌های سنگی صفه برج سنگی یا آرامگاه کمبوجیه در محوطه جهانی پاسارگاد در حال اجراست و در قالب این طرح چیدمان بلوک‌های سنگی اطراف این اثر باستانی در دستور کار قرار گرفته است. در حال حاضر بلوک‌های سنگی در اطراف این آرامگاه به صورت پراکنده وجود دارد که با اجرای طرح ساماندهی قرار است این آثار مرتب‌سازی شود. البته برخی از این سنگ‌ها در دل خاک قرار دارد که ناگزیر باید از زیر زمین خارج شود.
حفاری غیرمجاز نبوده
مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در توضیح بیشتر درباره تصاویر منتشر شده از این عملیات هم گفت: یکی از این بلوک‌های سنگی بسیار بزرگ بود که قسمتی از آن در زیر‌زمین قرار داشت. کارشناسان این پایگاه، سنگ را از محل خارج کردند و طبیعی است که حفره‌ای در زمین ایجاد شود.
او اما تاکید کرد:‌ حفره‌ای که از جای خالی این سنگ باقی مانده وسعتی حدود 5/1 در دو متر دارد و شاید به همین دلیل است که برخی تصور کرده‌اند که حفاری غیرمجاز در محل صورت گرفته است.
مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد با بیان این‌که وجود برخی از سنگ‌ها در سطح زمین موجب بروز مشکلاتی شده است، گفت: حفره‌ای که زیر زندان سلیمان ایجاد شده جای خالی شده یک سنگ است که قبلا آب از آن طریق در زیر بنا نفوذ می‌کرده و آسیب‌زا بوده است.
ابراهیمی با رد هرگونه حفاری غیرمجاز گفت:‌ زندان سلیمان در میان محوطه جهانی قرار گرفته و این احتمال که حفاری غیرمجاز در محل انجام شده باشد محال است و مراقبت از این محوطه جهانی به صورت فیزیکی و الکترونیکی شبانه‌روزی انجام می‌شود.
او البته در پایان صحبت‌هایش با ما تاکید کرد که این عملیات مانند سایر برنامه‌ها با همکاری کارشناسان پایگاه که مجموعه‌ای از چند باستان‌شناس، معمار، مرمتگر بنا و اشیا هستند، انجام گرفته و دو بار هم به‌وسیله اعضای شورای فنی پارسه پاسارگاد در محل، رصد و بازدید شده است و نباید نگرانی‌ای در این‌باره وجود داشته باشد.
شاهکار معماری هخامنشیان را بهتر بشناسید
خیلی‌ها با نام زندان سلیمان می‌شناسندش و خیلی‌ها با نام مقبره کمبوجیه، اما این بنای تاریخی را با هر نامی که بشناسیم یکی از بناهای کمتر شناخته شده مجموعه جهانی پاسارگاد است؛ برجی سنگی که زمان ساخت آن مربوط به آغاز دوره هخامنشیان است؛بنای چهار گوش برج مانندی که حالا فقط یک دیواره از آن باقی مانده است. طبق اسناد موجود،ارتفاع این برج نزدیک به 14 متر است و کل بنا روی سکویی سه پله‌ای قرار گرفته است.
این اما یک طرف ماجراست؛ برای دوستداران میراث فرهنگی و باستان شناسان زیادی، مقبره کمبوجیه دوم از نظر معماری و هنری یکی از شاهکارهای طراحی و ساخت و ساز در دوران هخامنشی به شمار می‌رود، شاهکاری که نشان از مهارت مثال زدنی معماران و مهندسان آن زمان دارد.
دراین بنای تاریخی، بلوک‌های سنگی به گونه‌ای روی هم قرار گرفته‌اند که در برخی از رج‌ها به سختی می‌توان دو بلوک را از هم تشخیص داد و این اوج مهارت معماران این بنا را نشان می‌دهد. سنگ‌های به کار رفته در ساخت بنا از گونه سنگ‌های سفید مرمر نماست که از معدن کوه سیوند آورده شده‌اند. همچنین مقداری هم سنگ سیاه آهکی در پنجره‌های کور استفاده شده است.
نمای دیواره دارای تعداد زیادی تو رفتگی مستطیل شکل است که احتمالا جهت زیباسازی یا در ارتباط با کارکرد بنا بوده‌است. ده عدد گودی پنجره مانند که (پنجره کور) نامیده می‌شده، در دیوارهای آن در آورده‌اند و این پنجره‌ها را با سنگ‌های سیاه قاب گرفته‌اند.
با گذشت زمان اما ساختمان اصلی این بنا از بین رفته و درحال حاضر دیوار به جای مانده از مقبره کمبوجیه توسط داربست‌هایی که گروه ایزمئو در سال ۱۳۴۹ و ۵۰ ساخته شده، ایستا باقی مانده است و آن طور که از شواهد پیداست، مشکل خاصی که آن را فرو بریزد وجود ندارد؛ مگر این‌که یک حرکت نابه‌جا و غیراصولی منجر به این اتفاق شود. به اعتقاد محققان شکل و کاربری این بنا در زمان کوروش به اندازه‌ای مهم بوده که داریوش نمونه مشابه آن را در نقش رستم می‌سازد که امروز به آن «کعبه زرتشت» می‌گویند.
شواهد موجود در کعبه زرتشت و ساختار آن نشان می‌دهد، این بنا از روی مقبره کمبوجیه بازسازی شده است اما الگو برداران بسیار ضعیف عمل کرده‌اند و نتوانسته‌اند بنایی چون مقبره کمبوجیه را در نقش رستم بسازند.مقبره کمبوجیه از نظر قدمت، قدیمی‌تر و از نظر استحکام و فن ساخت نمایانگر اجرایی قوی‌تر از بنای کعبه زرتشت است.
مقبره کمبوجیه که امروز آن را به عنوان آتشکده‌ای از دوره کوروش کبیر معرفی می‌کنند، اثری منحصر به فرد محسوب می‌شود که با نام بنای زندان در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است. این بنا در دوره اسلامی به نام زندان سلیمان معروف شده است.
اما در مجموع مقبره کمبوجیه دوم و کعبه زرتشت، دو بنای استثنایی هستند که هیچ نظیری در معماری مادی ندارند؛ یعنی یک اتاق بلند و تنها در بخش زیرین بنایی سنگی و یک پلکان شکوهمند بلند که اریش فریدریش اشمیت، باستان‌شناس معروف آلمانی ــ آمریکایی می‌گوید، آشکارا «برای بالا و پایین رفتن موقرانه و رسمی شخصیتی که به نحوی جنبه تقدس داشته» طراحی شده است.
از جمله جنبه‌های دیگری که می‌توان به فهرست ویژگی‌های مثال‌زدنی این بنا افزود، یک قرنیز محدب باریک در زیر سقف اتاق است که به جنبه مشابهی در داخل مقبره کوروش مشابهت و قرابت دارد ؛ مدخل ورودی هم دارای همان چارچوب و تاج مدخل مقبره کوروش است و هرم سه پله‌ای در پایه بنا را می‌توان با دو مجموعه سه پله‌ای مقبره کوروش و پله‌های سه گانه‌ای که در بالا و معکوس هرم‌ها در آتشکده‌های هخامنشی وجود دارد، مقایسه کرد. ولی با این وجود این بنا هم با مقبره کوروش بزرگ و هم با آرامگاه صخره‌ای نقش‌رستم و تخت‌جمشید فرق دارد.

بی‌اطلاعی اداره کل میراث فارس
برای این‌که بدانیم آیا نظارتی از سوی میراث فرهنگی استان فارس بر این حفاری‌ها انجام شده است تماسی با حیدرعلی زاهدیان‌نژاد، معاون این سازمان داشتیم. این مقام مسؤول اما با ابراز بی‌اطلاعی از این موضوع ما را به مسؤول روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی وگردشگری استان فارس ارجاع داد و هم در پاسخ به سؤال ما گفت: کلا پایگاه‌های میراث فرهنگی چه جهانی و چه ملی در سراسر ایران زیر نظر امور پایگاه‌ها هستند و حتی خبرهای مربوط به کاوش‌ها و مسائلی از این دست هم از طریق روابط عمومی‌های همان پایگاه‌های کشور منتشر می‌شود و ما اطلاعاتی بیشتر از آنچه در رسانه‌ها منتشر شده است، نداریم.مسؤول روابط عمومی اداره‌کل میراث فرهنگی فارس البته بعد از تماسی که با مسؤولان پایگاه‌های کشور داشت به نقل از آنان به ما گفت: هر اقدامی که مسؤول پایگاه میراث جهانی پاسارگاد داشته است، مورد تأیید ماست.

محمد جلالی

ایران