آرمانخواهی، واقعگرایی و نقد وضع موجود در قالب شعار

هر انقلابی برای بیان آرمان‌ها و اهداف خود از شیوه‌های مختلفی مثل اعلامیه، بیانیه، دیوارنوشته، قطعنامه و مانند آن بهره می‌گیرد.

یکی دیگر از ابزارهایی که می‌توان برای بیان اهداف و آرمان‌های یک ملت از آن بهره برد، شعار است که دربرگیرنده علائم، ویژگی‌ها، هدف‌ها و خواسته‌های سلبی و ایجابی انقلابیون است. شعار، منظومه فکری توده‌های انقلابی است که از بن‌مایه‌های فکری، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی توده‌ها حکایت دارد و در آن معانی و نمادها باهم پیوستگی عمیقی دارند.

شعار از نظر ساختار، نوعی جملات خطابی، امری و خبری است که از یک تا چند جمله تشکیل شده و با آهنگ و موسیقی خاصی به صورت جمعی ادا می‌شود. شعارها شعر نیستند، اما برخی ویژگی‌های شعری ازجمله موزونی، آهنگ و گاه وزن را دارند.

شاید ریشه‌دار بودن فرهنگ شعر و شاعری در ایران، در گرایش شعارها به شعر موثر بوده است. هم ریشه بودن واژه‌های شعر و شعار نیز معنادار است و به نظر می‌رسد بیان احساسات و عواطف، با بیان‌هایی با قالب شعری یا شبه‌شعری بیشتر از دیگر قالب‌های بیانی متناسب است.

نکته قابل تامل دیگر، قالب و محتوای شعارهاست. هرچند آنها ماهیت منظومه‌ای دارند، اما از نظر قالب بیانی و محتوایی همگونه نیستند. شعارها، چهار قالب بیانی یعنی آرمانگرا، واقعگرا، خیالپرداز و کاریکاتوری دارند.

شعارهای آرمانگرایانه آن دسته از شعارها هستند که ضمن نقد وضع موجود، وضع آرمانی را تصویر می‌کنند. این‌گونه نگرش، برآیند نظام ارزشی و فرهنگی جامعه است و ضمن تائید دگرگونی بنیادین جامعه، وضع مطلوبی را که در آینده باید ایجاد شود، نشان می‌دهد.

قالب بیانی دعوت به مبارزه می‌کند، رقیب را محکوم می‌کند و سعی دارد مخاطب را به داده‌های خود متقاعد یا وادار سازد. در این امر البته از ابزارهای ایدئولوژیک و عقلی نیز در توجیه و تبیین صحت داده‌های خود بهره می‌گیرد.

شعارهای واقعگرایانه، شعارهایی هستند که برآیند نگرش دینی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درباره محیط پیرامون هستند و واقعیت‌ها را آن‌گونه که هست، نشان می‌دهند. بیان هست‌ها یا واقعیت‌ها، در قالب‌های عملیاتی ـ تبلیغاتی در چارچوب این قالب ممکن می‌شود و می‌تواند مخاطبان را از وضع موجود آگاه سازد.

شعارهای خیالپردازانه، بخشی ناشی از توهم فکر و بخشی برخاسته از خواسته‌های درونی شعارسازان و شعاردهندگان است. این دسته از شعارها، نه ارتباطی با واقعیت‌ها دارند و نه تحقق آنها عملی و عقلانی است. شعارهای خیالپردازانه بیشتر در شعارهای عوامانه و لمپنی نهفته است. با این همه رویکرد انتقادی آن قابل تامل است.

شعارهای کاریکاتورگونه، ریشه در واقعیت‌ها دارند، اما بخش‌هایی از واقعیت‌ها را بیش از حد بزرگ یا کوچک می‌نمایانند. بازپرداخت کاریکاتورانه از جامعه، برآیند جدی نگرفتن ساختارها و نگرش تحقیرآمیز به وضع موجود است.

هرچند شعارهای چهارگانه، زوایای دید متفاوتی دارند، اما در فرآیندی پیچیده که برآیند خاستگاه و منزلت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ارائه‌دهندگان شعارهاست، هدفی خاص و از پیش تعیین شده را نشان می‌دهند. به سخن دیگر با وجود قالب‌های بیانی و محتوایی متفاوت، کارکرد واحدی را دنبال می‌کنند و آن نقد وضع موجود است.

در پژوهش‌های تاریخی، می‌توان این شعارها را جزو منابع دست اول دانست. خوشبختانه ارزش و اعتبار تاریخی این شعارها برای پژوهشگران انقلاب، حتی در دوران تحولات تند انقلابی نیز پوشیده نمانده بود. از این‌رو افراد مختلف به گردآوری مجموعه‌های متعددی از شعارها اقدام کرده‌اند که از آن جمله می‌توان به کتاب «انقلاب» نوشته علی کمالی، همگام با شعارهای انقلاب اسلامی، تدوین سپاه پاسداران و کتاب در طول آزادی، جای شهدا خالی تالیف نورالدین بزرگمهر اشاره کرد.

دکتر اسماعیل حسن‌زاده / استادیار دانشگاه