مشکل ترجمه در ایران، ویراستاری است

شما از مترجمان پیشکسوت ایرانی به‌شمار می‌روید، به نظرتان اساسا مترجم می‌تواند به بهانه‌های مختلف ترجمه یک اثر را تغییر دهد؟

پیش از انقلاب هم مترجم‌ها در متن آثار مختلف دست می‌بردند و ما شاهد بودیم که در یک فیلم کاملا جدی، دیالوگ‌های طنز را اضافه می‌کردند که مخاطب بخندد اما نباید فراموش کرد که اصل ترجمه بر وفاداری به متن است و مترجم نباید به‌گونه‌ای در متن دست ببرد که مفهوم آن دستخوش تغییر شود و با این تفسیر هرگونه دست بردن در ترجمه مطلوب نیست.

اما در برخی ازاین فیلم‌ها کلماتی به‌کار می‌رود که به لحاظ اخلاقی فاصله زیادی با فرهنگ و باورهای ما دارد، در این صورت مترجم چه تدبیری باید اتخاذ کند؟

معمولا در فیلم‌های اروپای غربی مسائل اخلاقی تا حد زیادی زیر پا گذاشته می‌شود و گاه پیش می‌آید کاراکترها در حین دیالوگ‌گویی فحاشی می‌کنند. بنابراین انتقال این نوع دیالوگ‌ها در فرهنگ ما چندان مناسب نیست و ما باید تغییراتی را در آن ایجاد کنیم، منتها نباید این تغییرات به‌ معنای تغییر مفهوم باشد؛ به‌گونه‌ای که مخاطب تنش موجود بین کاراکترها را حس نکند، بلکه تنها جلوی قبح این دیالوگ‌ها گرفته شود.

برخی معتقدند در ترجمه باید به نوعی بومی‌سازی انجام شود و ما اگر اثری را به زبان فارسی ترجمه می‌کنیم، باید آن را ایرانیزه کنیم؟

وقتی می‌گوییم ایرانیزه، نباید این تصور در ما ایجاد شود که می‌توانیم به اسم ایرانی کردن کارها هر تغییری را در دیالوگ‌ها ایجاد کنیم. مهم‌ترین اصل در این مورد، آن است که مترجم وقت کافی برای ترجمه کارها بگذارد تا با دقت و ظرافت برای مفاهیم موردنظر، با حفظ معنی جایگزین مناسبی پیدا کند؛ گاهی اوقات برای یک دیالوگ مناسب در فیلم، زمان زیادی را صرف می‌کنم تا بتوانم جایگزین مناسبی را پیدا کنم، البته موضوع مهمی که در ترجمه فیلم و سریال به نسبت دیگر ترجمه‌ها مانند حوزه کتاب وجود دارد؛ این است که مترجم در آن موارد می‌تواند با ارائه توضیحات، به مفهوم مدنظرش دست یابد و از این نظر محدودیتی، ندارد؛ اما در فیلم و سریال مترجم با محدودیت زمان مواجه است و بایددیالوگ‌ها را به طور خلاصه ترجمه کند؛ به هر حال هنر مترجم در این حوزه آن است که مفهوم را به کوتاه‌ترین شکل ممکن و با ایجاز به مخاطب منتقل کند.

دوبله و ترجمه دو عنصر جدایی‌ناپذیر از یکدیگر هستند؛ به نظر شما موفقیت دوبله در ایران تا چه حد مدیون زحمت مترجم‌هاست و این دو عنصر آیا به شکل موازی در کنار هم در حال حرکت هستند؟

سوال بسیار خوبی را مطرح کردید، این یک واقعیت است که دوبله در هر جای دنیا اگربا موفقیت مواجه شد، بخشی از این موفقیت را مدیون هنر ترجمه است زیرا این دو هنر در کنار هم باعث اعتلای هنر دوبله می‌شوند و اگر هرکدام از آنها بلنگند، تلاش دیگری را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به همین دلیل تعامل میان آنها باعث پیشرفت کارشان می‌شود.

اما این روزها مدیران دوبلاژ نسبت به ترجمه در فیلم‌ها و سریال‌ها گله‌مند هستند، چرا که آنها بر این باورند افرادی که در حال حاضر در این حوزه فعالیت می‌کنند؛ مانند مترجم‌های گذشته دانش و توانایی چندانی ندارند؟

اکنون در تلویزیون مترجم‌های جوان خوبی داریم که برای کار ترجمه وقت می‌گذارند و با دقت خاصی فیلم‌ها و سریال‌ها را ترجمه می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که جای هیچ‌گونه اما و اگری در آن نمی‌ماند اما از آن طرف مترجم‌هایی را هم داریم که برای کار ترجمه چندان وقت نمی‌گذارند و ترجمه‌هایشان نیاز به ویرایش زیادی دارد اما به‌طور کل در پاسخ به پرسش شما باید بگویم معمولا ایراد و اشکالی که در بحث ترجمه رخ می‌دهد و مدیران دوبلاژ از آن یاد می‌کنند چندان به مترجم بر نمی‌گردد، بلکه بخش زیادی از این موضوع به‌دلیل ویراستاری‌هایی است که در این حوزه رخ می‌دهد و به‌بهانه اخلاقی کردن کارها مفهوم جمله را به‌طور کامل تغییر می‌دهند. چون به نظرم بیشتر مترجم‌های جوانی که در تلویزیون فعالیت می‌کنند، در کنار مترجم‌های پیشکسوت از توانایی بالایی برخوردارند.

پس به نظر شما ویراستاری‌ به نوعی باعث لطمه زدن به کلیت کار می‌شود؟

در برخی موارد بله، چون اگر قرار است دخل و تصرفی در کار صورت گیرد، نباید به خارج شدن آن از محتوا منجر شود. گاهی پیش می‌آید کاراکتری از نوشیدنی‌های الکلی استفاده می‌کند؛ درحالی که این عمل در فرهنگ ما به لحاظ اخلاقی و مذهبی جایگاهی ندارد و ویراستار تصمیم می‌گیرد که دیالوگ‌های مربوط به این صحنه را حذف کند و با این عمل، آن کاراکتر با حذف این دیالوگ‌ها منزه نشان داده می‌شود به‌طوری که مخاطب متوجه نمی‌شود چرا این کاراکتر در پایان به طور مثال خانواده‌اش از هم متلاشی می‌شود و درگیر مشکلات بسیار می‌‌شود.

شما جزو معدود مترجم‌هایی هستید که در کنار کار ترجمه به عنوان مدیر دوبلاژهم فعالیت می‌کنند؛ با این اوصاف به نظرتان این موضوع تا چه حد در میزان کیفیت ترجمه و دوبله کارتان موثر است؟

همان‌طور که در قسمت دیگری از مصاحبه هم به این موضوع اشاره کردم؛ دوبله و ترجمه دو عنصر کمک‌کننده به یکدیگر هستند و نمی‌توان تاثیر آنها را روی یکدیگر انکار کرد، به همین دلیل فعالیتم در هردو عرصه به من کمک زیادی می‌کند؛ در بسیاری از موارد در حین ترجمه، کار سینک را هم انجام می‌دهم؛ در حالی که مدیر دوبلاژی که به زبان مسلط نیست، کار دشوارتری را برای سینک کردن در پیش دارد، از طرفی اگر به‌عنوان مدیر دوبلاژ کاری را به عهده داشته باشم که ترجمه آن با من نباشد، به‌دلیل تسلطم به زبان انگلیسی به مراتب راحت‌تر می‌توانم کلمات مناسب را در صورت نیاز جایگزین کنم.