آذربایجان غربی کارگاه سدسازی ایران

به گزارش واحد مرکزی خبر، ایران با یک میلیون و 684 هزار کیلومتر مربع مساحت، یکی از فلات‌های پهناور آسیاست.

حدود جنوبی آن خلیج فارس و دریای عمان، حد شمالی دریای خزر، حد غربی آن کوههای زاگرس و حوزه اروند رود است و در شرق به کوههای پامیر محدود می‌شود.

میانگین بارندگی سالانه ایران حدود 250 میلیمتر، کمتر از میانگین بارندگی آسیا و حدود یک سوم میانگین جهانی است.

تنوع اقلیمی، شرایط توپوگرافی و جغرافیایی، توزیع ناموزون مکانی و زمانی جریانهای سطحی در انطباق با نیازهای آبی و تغییرات شدید بین سالی از ویژگیهای هیدورلیکی بخش وسیعی از کشور محسوب می‌شود.

به همین سبب اصول مهندسی آبیاری از روزگاران پیشین مورد توجه ایرانیان قرار داشته است تا حدی که به آن هنر آبیاری اطلاق می‌کرده‌اند.

در دشتهای پهناور و خشک ایران، قنات تنها وسیله کشت و کار و کشاورزی و آبادانی و به وجود آمدن آبادی ها، روستاها، ولایات، شهرها و اقتصاد پویای کشاورزی و تکوین تمدنهای بزرگ این مرز و بوم بوده است.

در گذر زمان برنامه‌های عمرانی گوناگونی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور تدوین شده است که جملگی دارای زیربنایی متکی به توسعه منابع آب بوده‌اند.

از این رو توسعه و بهره برداری از منابع مختلف آب در اولویت نخست این برنامه‌ها قرار داشته و تامین آب، عاملی برای دستیابی به پیشرفت، فقرزدایی، قطع وابستگی، ایجاد عدالت اجتماعی و رفاه و سرافرازی بوده است.

در روند توسعه کشاورزی در ایران به عنوان یکی از اهرمهای پیشرفت اقتصادی همراه با عوامل مهمی چون افزایش جمعیت، ارتقای سطح بهداشت، محدودیت منابع آب شیرین، برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی و سرانجام هجوم جبهه‏‌های آب شور به شیرین، ساخت سدها در اولویت کارهای عمرانی قرار گرفت.

ایرانیان در صنعت سدسازی سابقه بسیار طولانی دارند و یکی از قدیمی ترین سدهای قوسی جهان به نام کبار بیانگر توان اجرایی گذشتگان در ساخت سد قوسی است.

سدهای جدید بتنی ساوه و سد خاکی درودزن فارس امروزه در محل سابق سدهای قدیمی ساخته شده‌اند.

صنعت سدسازی با شیوه‌های مدرن به ویژه سدهای با مقیاس بزرگ در حدود سه دهه قبل در ایران آغاز شد.

مطالعه و طراحی سدهای مخزنی بزرگ از حدود سال‌های 1327 شروع و ساخت این سدها از اواخر دهه 1330 عملیاتی شد.

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران صنعت سدسازی در کشور وارد مرحله جدیدی شد و صنعت آب کشور، خودکفایی در این زمینه را افق بزرگ و متعالی خود قرار داد.

با فراهم شدن زمینه‌های مختلف و شروع برنامه اول توسعه اجتماعی و اقتصادی کشور ( سال 1368 ) و براساس ظرفیت سازی در تمام ابعاد مورد نیاز این صنعت،گام‌های اساسی عظیم و شجاعانه‌ای برداشته شد و بر همین اساس مهار آبهای سطحی و بهره برداری از منابعی که هدر می‌رفتند به طور بارز در سرلوحه برنامه‌های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور قرار گرفت.

با عنایت به اهمیت خاص کنترل بیشتر آبهای سطحی و ضرورت بهره گیری مدبرانه از آن چه تاکنون از دست رفته بود تلاشهای گسترده‌ای در وزارت نیرو صورت گرفت تا جایی که آمار سدهای ساخته شده طی 2 دهه پس از پیروزی انقلاب از 13 به 60 سد افزایش یافت.

هم اکنون در برنامه تامین آب کشور 70 سد مهم و 48 شبکه آبیاری زهکشی در دست اجرا است که توان فوق العاده مهندسی سد در ایران را نشان می‌دهد.

با این تحول شگرف هم اکنون صنعت سدسازی کشور به مرحله خودکفایی رسیده است و تمام مراحل مطالعه، طراحی، نظارت، ساخت، مدیریت و بهره برداری از سدهای مخزنی را مهندسان توانمند کشور انجام می‌دهند.

دانش و تجربیات حاصل از روند اجرایی طرحها، دستیابی به استانداردهای علمی، خودباوری و اتکاء به نفس کارشناسان ایرانی و اتخاذ راهبردهای مناسب، در این زمینه بی اثر نبوده است.

سد بهترین شیوه برای بهره برداری بهینه از منابع آبی است و علاوه بر مهار آبهای سطحی برای تامین ‏آب کشاورزی، آشامیدنی و صنعتی به منظور ‏جلوگیری از سیل و فرسایش خاک و تقویت منابع آبهای زیرزمینی اهمیت ویژه‌ای دارد.

در آذربایجان غربی هم طی سالهای گذشته گامهای بلندی در ساخت سد برداشته شد به طوری که این استان اکنون به ‏کارگاه بزرگ سدسازی کشور تبدیل شده است ‏‎.‎

بنا بر اعلام شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان غربی این استان با داشتن حدود 18 میلیارد متر مکعب آب پس از خوزستان دومین استان پر آب کشور به ‏شمار می‌رود‏‎. ‎

بر همیـن اساس، طی سال‌های اخیر، برای مهـار آب‌های سطحـی بویژه نزولات آسمانی و ذخیره ‏آنها، ساخت سدها در اولویت برنامه‌های این استان قرار گرفت ‎ و‎اکنون آذربایجان غربی یکی از استان‌های پیشرو در صنعت سدسازی محسوب می‌شود‎. ‎

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با اشاره به این‌که سدسازی در استان ‏بومی شده است، می‌گوید: پارسال سه سد بزرگ خاکی و ‏مخزنی شهدای شهر سلماس( دریک چای )، سد نهم دی ( زولا ) در شهرستان سلماس و سد مخزنی ‏قیقاج پلدشت در سومین سفر هیات دولت به آذربایجان غربی افتتاح شدند‏‎.

به گفته نقی کریمی، این سدها در مجموع با ظرفیت ذخیره 164 میلیون متر مکعب آب با هزار و 270 میلیارد ریال اعتبار ساخته شده اند.‎

بنا بر اعلام شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان غربی، پیش از این هم هشت سد با ظرفیت بیش از یک میلیارد و‏‏500 میلیون مترمکعب آب در استان بهره برداری شده بود که برخی از آنها ویژگیهای کم نظیری ‏در نوع سازه‌ها و گنجایش آب در کشور دارند‎ ‎‏.‏

برشنده معاون شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان غربی می‌گوید: ساخت سد آغچای بزرگترین سد قوسی ‏خاکی کشور در شهرستان چایپاره با اعتبار هزار و 400 میلیارد ریال و با حجم مخزنی 197 ‏میلیون مترمکعب و سد مخزنی ارس 2 در شهرستان پلدشت با گنجایش 4 میلیون و 500 هزار ‏مترمکعب به پایان رسیده و آماده افتتاح است ‏‎.‎

به هرحال ساخت سدهای عظیم در استان علاوه بر این که تحول مهمی در کنترل و مهار آبهای سطحی و ‏روان بوجود آورده از سیلاب و بروز خسارتهای فراوان به ویژه در بخش کشاورزی ‏جلوگیری و در توسعه و شکوفایی کشاورزی منطقه هم نقش مهمی ایفا می‌کند.‎

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی می‌گوید: این استان بیش از یک میلیون هکتار زمین قابل ‏کشت دارد و تامین آب این زمینها و همچنین افزایش بازده تولید نیازمند آب فراوان است که ‏این نیاز از طریق سدهای در دست بهره برداری و در حال ساخت تامین می‌شود‎. ‎

بر اساس اعلام مسوولان، مساحت زیرکشت سدهای در حال بهره برداری آذربایجان غربی بیش از 160 ‏هزار هکتار است که با بهره برداری از سدهای مورد مطالعه و در دست ساخت،این رقم به بیش از 430 هزار ‏هکتار افزایش خواهد یافت‎. ‎

در این میان، محدودیت منابع آب در کشور و افزایش روزافزون تقاضای مصرف، توسعه این حوزه را ‏بیش از پیش ضروری کرده است‎. ‎

اسدی از کارشناسان حوزه آب استان آذربایجان غربی تصریح می‌کند: بخش مهمی از منابع آبی منطقه به نزولات جوی ‏وابسته است و ناپایداری میزان بارندگی،‌ مشکلات عدیده‌ای را در تامین آب کشاورزی و ‏آشامیدنی منطقه در برخی از سالها به وجود آورده است‎. ‎

‎مدیرکل هواشناسی استان آذربایجان غربی خاطرنشان می‌کند: نگاهی به آمارهای بلندمدت بارندگی در این استان از نامطمئن ‏بودن نزولات آسمانی حکایت دارد به طوری که در سالهایی میزان بارندگی‌ها از 500 میلی متر بیشتر می‌‏شود اما در برخی از سالها نیز متوسط آن به 180 میلی متر می‌رسد‏‎.‎

بر همین اساس، برای مهار آبهای سطحی به ویژه نزولات آسمانی و ذخیره آن، ساخت سدها در ‏اولویت برنامه‌های این استان قرار گرفته است‎.‎

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌ غربی می‌گوید: هم اکنون 13 سد با ظرفیت ذخیره سازی 3 ‏میلیارد و 137 میلیون مترمکعب آب کشاورزی و آشامیدنی در نقاط مختلف استان در حال ساخت است و ‏پیش بینی می‌شود تا سه سال آینده به بهره برداری برسند‎. ‎

با وجود این اقدامات، همچنان بخش زیادی از آبهای روان و منابع آبی استان که حجم ‏انبوهی از آنها در پی نزولات جوی به وجود می‌آید به علت نبود تاسیسات کافی برای مهار آنها، هدر می‌رود‎. ‎

استاندار آذربایجان غربی تصریح می‌کند: کنترل، مهار و بهره برداری از آب منطقه و نزولات ‏آسمانی به عنوان محور برنامه‌ها در این بخش مورد توجه است‏‎.‎

کارشناسان، تسریع در تکمیل طرحهای نیمه تمام، استفاده از آب‌های مشترک و انتقال آب‏های مرزی به حوزه‌های داخلی و گسترش شبکه‌های آبیاری پیشرفته را از راهکارهای اصلی حفظ منابع ‏آبی و مهار آب‌های ناشی از بارندگی‌های گسترده در آذربایجان غربی می‌دانند به طوری که‎ ‎این موضوع در ‏سند ملی توسعه آذربایجان غربی هم مورد تاکید قرار گرفته است‏‎.‎

به هر حال، با توجه به توانمندی‌های کم نظیر در بخش آب آذربایجان غربی استفاده ‏بهینه از منابع آب علاوه بر این که در بخش کشاورزی استان تحول اساسی به وجود خواهد آورد در ایجاد ‏ نیروگاه‌های برق آبی هم می‌تواند دخیل باشد.‏

تحقق این موضوع نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتر در بخش آب آذربایجان غربی است که موجب می‌شود ‏محرومیت زدایی در استان محقق و توسعه پایدار براساس قابلیتهای کم نظیر منطقه فراهم شود‎. ‎