فرهنگنامه‌ کودک و نوجوان پاسخ به یک ضرورت

شورایی که سال 1358 کار تدوین دایره‌المعارفی را آغاز کرد که مختص 10 تا 16 سال است تا بتواند پرسش‌های آنها را درباره مسائل مختلف پاسخگو باشد.

این کار سبب به وجود آمدن شرکتی سهامی عام به نام شرکت تهیه و نشر فرهنگنامه کودکان و نوجوانان در سال 1366 شد تا تولید و توزیع انتشار این کتاب را به عهده گیرد.

حدود 400 نویسنده، ویراستار و مترجم، با دستیارها و نقاش‌ها و بسیاری دیگر، به همراهی این شورا و جمعی از ناشران و فعالان کار کتاب و نشر گردهم آمدند و کار تولید کتاب آغاز شد. این فرهنگنامه تاکنون تا جلد 13 انتشار یافته و قرار است به 26 جلد برسد.

شاید ناشناخته بودن این دایره‌المعارف بهانه اصلی گفتگو با پروین فخاری‌نیا، عضو شورای اجرایی فرهنگنامه، عضو هیات مدیره شورای کتاب کودک و همچنین سرپرست 14 فرهنگنامه بود. فخاری‌نیا هم به دلیل همین ناشناخته بودن در گفتگویش بیشتر تلاش کرد این اثر مرجع را معرفی کند، البته او در بخش‌هایی از مصاحبه هم به مشکلات همیشگی انتشار چنین فرهنگنامه‌هایی اشاره کرده است.

فرهنگنامه کودکان و نوجوانان چیست؟

فرهنگنامه کودکان و نوجوانان از انواع دایره‌المعارف‌های عمومی است که اطلاعات پایه علوم مختلف و دستاوردهای گوناگون بشری را با توجه به صحت علمی با بیانی ساده و همراه با تصویر، نقشه، نمودار و جدول در اختیار خوانندگان 10 تا 16 ساله قرار می‌دهد. فرهنگنامه حاوی 5 مدخل است و در26 جلد منتشر خواهد شد. مدخل‌های فرهنگنامه با بررسی کتاب‌های درسی دوره ابتدایی و راهنمایی، دایره‌المعارف‌های فارسی و انگلیسی مختلف و با توجه به نیازها، دانش پایه، زبان کودکان و نوجوانان نوشته شده است.

فکر می‌کنید تدوین و انتشار چنین مرجعی چه لزومی دارد؟

کودکان و نوجوانان ایرانی همچون همسالان خود در کشورهای پیشرفته جهان نیاز دارند از کتاب‌های مرجعی که برای آنها طراحی و تالیف شده است، استفاده کنند. از این رو، شورای کتاب کودک اقدام به تالیف فرهنگنامه کودکان و نوجوانان به عنوان کتاب مرجع عمومی برای پاسخگویی به پرسش‌های فرزندان این سرزمین کرده است.

در چند سال اخیر، تعدادی دایره‌المعارف برای کودکان ترجمه شده است، اما آن مجموعه‌هایی که ترجمه شد (که بعضا ترجمه‌های خوبی هم بودند) بر اساس نیازهای کودک ایران نوشته نشده بود.

در همین حجم؟

بله. این مجموعه‌های 5 جلدی و 10 جلدی بود، ولی در جمع‌آوری اطلاعات آن بیشتر به نیاز کودکان انگلیسی زبان توجه شده بود. به همین دلیل وقتی اطلاعاتی در مورد شهرهای کشورهای خودشان می‌دهند تعداد زیادی مدخل اطلاعات دارند، اما وقتی به آسیا می‌رسند تعداد مدخل کمتری وجود دارد، چرا که ممکن است اینها سوال کودکان آنها نباشد. یعنی آنها نیاز کودکان خودشان را سنجیده‌اند و پاسخ گفته‌اند.

شما هم در این فرهنگنامه همین کار را کردید؟

البته! در این مجموعه‌های ترجمه شده، گاهی حتی به تعداد چند مدخل محدود در مورد ایران رسیده‌اند، اما همه اینها در مقابل صدها مدخل اطلاعات درباره کشور خودشان مقدار ناچیزی است. در این بحث یک بعد دیگر هم مطرح است، این‌که اطلاعات چنین مجموعه‌هایی کمی جانبدارانه است، یعنی این اطلاعات اگر مغرضانه هم نباشد به دلیل نداشتن منابع خوب یا تاثیر‌پذیری از نگاه اشتباه رسانه‌ها جانبدارانه تلقی می‌شود. مثلا در بعضی دایره‌المعارف‌ها هنوز ایرانیان را افرادی چادرنشین معرفی می‌کنند.

نگاه شما و شورا در این مجموعه چگونه بوده است؟

این مجموعه با نگرش علمی و با الهام از تاریخ و فرهنگ ایران و پاسداری زبان فارسی برای کودکان 10 تا 16 ساله و با توجه به دانش پایه، زبان و بیان این گروه سنی تدوین شده است و شامل مقاله‌های بسیاری در زمینه‌های فلسفه، دین، علوم اجتماعی، علوم طبیعی و ریاضی، علوم کاربردی، هنر، سرگرمی، زبان، ادبیات، تاریخ و جغرافیا، شرح حال نام‌آوران و دیگر موارد است که با توجه خاص به ایران و دستاوردهای ایرانیان نوشته شده است.

تصمیم به انتشار این مجموعه از کی آغاز شد؟

دقیقا 30 سال پیش (سال 1358) شورای کتاب کودک در بررسی‌ که سال‌های پیش از آن انجام داده بود به این نتیجه رسید که هیچ‌گونه مرجعی برای کودکان در ایران وجود ندارد. به کانون پرورش فکری، آموزش و پرورش، ناشران مختلف و دیگر نهادهای مرتبط توصیه‌های فراوانی کرد که در مورد این‌گونه کتاب‌ها فکری بکنند. بعد هم خودش این مساله را پیگیری کرد و از سال 58 مطالعه برای تهیه یک مجموعه مرجع برای کودکان آغاز شد.

این پیشنهادها پیش از تصمیم به انتشار فرهنگنامه بود؟

بله. تا پیش از سال 58 پیشنهادهای مختلفی به این ارگان‌ها از سوی شورای کتاب کودک ارائه شد، اما در این سال به نتیجه رسیدند که باید خود شورا کار را به دست بگیرد؛ البته هیچ‌گونه تجربه دایره‌المعارفی برای کودکان وجود نداشت، حتی تجربه دایره‌المعارف نویسی هم در ایران کم بود.

این مطالعه‌ها سال‌ها به طول انجامید و فیش‌برداری‌های فراوانی صورت گرفت و مدخل‌های بسیاری برای آغاز پیشنهاد شد. در مرحله نهایی با یافتن اشخاصی که توانایی تالیف چنین مرجعی را داشته باشند، این کار آغاز شد.

اولین جلد فرهنگنامه چه زمانی چاپ شد؟

سال 1371 نخستین جلد فرهنگنامه به دست فرزندان این سرزمین رسید و از آن زمان روند تدوین فرهنگنامه همچنان ادامه دارد. اکنون نویسندگان، ویراستاران، مشاوران و همکاران بسیاری در پدید آمدن این کتاب مرجع سهیم هستند. افراد و گروه‌های یاری‌دهنده و سازمان‌ها و انجمن‌های بسیاری نیز امکان ادامه فعالیت را فراهم می‌آورند.

این فرهنگنامه سال 1377 کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شناخته شد و در سال 1379 هم جایزه ترویج علم ایران را دریافت کرد.

فرهنگنامه کودکان و نوجوانان چه ویژگی‌هایی نسبت به دیگر فرهنگنامه‌ها دارد؟

ما در این فرهنگنامه اساس را بر واقعیت گذاشتیم؛ مثلا در مورد ایران بزرگنمایی بیهوده صورت نگرفته است، یعنی نگفتیم که ما در همه چیز بهترین بودیم و غیره. ویژگی دیگر فرهنگنامه این است که 90 درصد همکاران ما داوطلبانه کار می‌کنند، یعنی 30 سال است که این روش ادامه دارد.

فکر نمی‌کنید صرف داوطلبانه کار کردن باعث پنهان شدن ناتوانی افراد شود؟

ما اینجا آموزش داریم. در اینجا ما سیستم حذف نداریم. افراد در شورا جای خودشان را پیدا می‌کنند. ممکن است همه کارها تالیف و ویرایش نباشد، اما صدها کار جانبی وجود دارد که نیاز به همکاری دارد. مثلا سر زدن به کتابخانه‌های مختلف شهر و معرفی این فرهنگنامه. کلا کار در فرهنگنامه گروهی است و کمتر کار فردی در فرهنگنامه صورت می‌گیرد.

در ضمن فرهنگنامه برای توانمندسازی داوطلبان همکاری با فرهنگنامه، اقدام به کارگاه‌های نویسندگی کرده است. در کنار این کارگاه‌ها، طی 3 سال گذشته جلساتی را با عنوان هم‌اندیشی به طور منظم در هر ماه برگزار کرده است. این نشست‌ها به منظور تبادل تجربیات و هماهنگی‌های لازم میان متخصصان موضوعی، نویسندگان و ویراستاران فرهنگنامه انجام می‌شود.

نقش خود کودکان و نوجوانان در فرهنگنامه چه بوده؟

اتفاقا خود آنها نقشی موثر در این فرهنگنامه‌ها داشتند و دارند. ما در هر شماره از تعداد زیادی از کودکان و نوجوانان استفاده می‌کردیم. ما در بسیاری از مقاله‌هایی که با آن مشکل داشتیم از مشورت کودکان و نوجوانان بهره می‌بردیم. این‌که در بعضی مواقع باید چگونه برای بچه‌ها آن موضوع را عنوان کنیم و این‌که بچه‌ها از آن موضوع چه چیزی می‌خواهند بدانند. این اتفاق در مورد کلماتی مثل حق، توسعه، ریاضی و زمان پیش آمد که با راهنمایی و مشورت آنها توانستیم چیزی را که مد نظر آنهاست در فرهنگنامه منعکس کنیم، نه چیزی که آنها در کتاب‌های درسی‌شان می‌خوانند.

از انتشار جلد اول تا الان حدود 17 سال می‌گذرد. شما با مساله گذر زمان و اتفاقاتی که در این 17 سال افتاده چه کردید؟ مثلا در زمان انتشار اولین جلد هنوز 2 کشور آلمان غربی و شرقی وجود داشتند و دیواری به نام دیوار برلین بود؛ اما حدود 15سال است که این 2 کشور متحد شده‌اند.

دایره المعارف‌های دنیا هر سال برای به روز شدن مطالبشان کتاب سال می‌دهند و هر 5 یا 10 سال تجدید چاپ می‌شوند و تمام اطلاعات جدید را وارد می‌کنند. این روش متداولی برای دایره المعارف‌های جهان است. ما در اینجا هر چند سال یکبار یک شماره به عنوان تکمیل‌کننده شماره‌های پیشین چاپ می‌کنیم. یعنی جلد 5 فرهنگنامه روزآمد 4 جلد قبلی است. یعنی فقط مطالبی را که به روز شده در این جلد قرار دادیم. همراه با آن اتفاق دیگری که افتاد این بود که ما برای 4 جلدمان نمایه درست کردیم. نمایه‌ای که تمام اطلاعات آن 4 جلد با ذکر جلد و صفحه در آن آمده است.

مشکلات شما در انتشار فرهنگنامه چیست؟

اصلی‌ترین و مهم‌ترین مشکل ما وضعیت مالی است که این مورد تا به حال با کمک داوطلبانه افرادی که عاشق کار فرهنگی هستند، حل شده است.

میثم اسماعیلی