تعریق

عرق مایعی است با بوی خاص که از غدد عرق پوستی ترشح می‌شود. همه ما بیش از 5/2 میلیون غدد، عرق داریم که در سراسر بدنمان گسترده شده‌اند. با وجود این که 98 تا 99 درصد از عرق را آب تشکیل داده است، مواد دیگری هم در ایجاد عرق دخیل هستند. عرق تقریبا از لحاظ داشتن کانی‌هایی چون سدیم، کلر، پتاسیم، کلسیم، آهن، روی و غیره غـنـی اسـت، ولــــی بیشترین ماده‌ای که این 1 تا 2 درصد باقی‌مانده را تشکیل می‌دهد نمک است.

تعریق دو عملکرد بسیار مهم را در بدن ایفا می‌کند: یکی به عنوان سیستم دفعی و دیگری سیستم تعدیل گرما. تعریق در قالب سیستم دفعی، مایعات شور و زائد را از غدد عرق بدن جدا می‌کند. طی این عملکرد، با تعریق زیاد بدن قادر است تا 4 لیتر عرق در هر ساعت از بدن خارج کند. از سوی دیگر عملکرد سـیستم تعدیل گرمای تعریق از اهمیت فراوانی برخوردار است. در واقع این سیستم تعریقی راهی برای خلاص شدن از گرمای زیاد بدن است. وقتی یک لیتر عرق از بدن تبخیر می‌شود، ما حدود 585 کـیـلـوکـالـری انـرژی از دسـت مـی‌دهـیـم که برابر 20 درصـد از گـرمـای تـبـادلـی روزانـه بدن را در برمی‌گیرد. این عملکرد گرمای بدن را در حد اعتدال نگه داشته و در حکم یک خنک‌کننده عمل می‌کند.

مکانیسم تعریق چگونه است؟

معمولا ما، در شرایط عادی و به دور از هر گونه فعالیتی و نیز در دمای معمولی عرق نمی‌کنیم و گرمای اضافی بدن ما که از سوخت و ساز مواد غذایی ایجاد شده از طریق مویرگ‌های سطحی پوست دفع می‌شود. ولی زمانی که از این سکون خارج شده و فعالیت خود را آغاز می‌کنیم، گرمایی که در بدن ایجاد می‌شود بیش از آن چیزی است که بتواند از راه هوا دفع گردد و بیشتر تمایل به جذب گرما پیدا می‌کند. در این زمان زنگ خطر در مغز به صدا در آمده و غدد عرق‌ساز ترشح می‌شوند و تبخیر عرق، گرمای پوست ما را گرفته و بدن را خنک می‌کند. در واقع تعریق یکی از مهم‌ترین راه کارهای از پیش تعبیه شده تعدیل گرمای بدن است. این فرآیند نیز طبعاً شامل مراحلی است: ابتدا حسگرهای حرارتی پوست اطلاعاتی را به هـیـپـوتـالامـوس در مـغز ارسال می‌کنند که مـســوول تـنـظـیـم دمـای درونـی بـدن اسـت. هیپوتالاموس پیام‌هایی را که به طناب نخاعی می‌فرستد سپس تحت تاثیر پیام نخاعی نوعی ماده از اعصاب مجاور حلقه ترشحی غدد عرق ترشح می‌شود و به دریافت‌کننده‌های روی حلقه ترشحی چسبیده و این هنگام است که عرق تولید می‌شود.

به طور کلی 2 دسته غدد عرق در بدن وجود دارد: یک گروه که اکرین نام دارند حدود 75 درصد از غدد عرق را شامل می‌شوند و در همه قسمت‌های بدن ترشح شده و در کودکی غیرفعال است. این نوع عرق دمای بدن را پایین می‌آورد. به عنوان مثال در زمان ورزش و فعالیت با گرم شدن بدن، این دما را کاهش می‌دهد. این مایع شامل مقدار زیادی آب و میزان کمی نمک و بدون بو است. کف دست‌ها و پاها که جزء این گروه هستند، بیشترین تعداد غدد عرق را نسبت به سایر بدن دارا هستند.

گروه دیگر که آپوکرین نام دارد در زیر بغل و کشاله ران واقع است و تا نوجوانی غیر فعال هستند و مایع شیری رنگ و چسبناکی ترشح می‌کنند. این گروه از غدد هم مانند اکرین بی بوست ولی به دلیل تجزیه توسط میکروب‌ها، بوی بدی تولید می‌کند.

بالاخره عرق مفید است یا مضر؟

تعریق با تمام مشکلاتی که برای افراد به وجود می‌آورد فواید بسیاری برای بدن دارد:

1 ــ اول این که با انجام عمل تبخیر در سطح پوست، بدن را از گرم شدن نجات می‌دهد و یکی از راه‌های تعدیل دمای بدن است.

2 ــ ‌ تعریق پوست، بدن را مرطوب نگه داشته مانع خشک شدن آن می‌شود.

3 ــ‌ همان اندازه که عرق برای بدن مفید است، بـــرای بـــاکــتـــری‌هـــا مــضـــر اســت. عــرق شــامــل آنـتـی‌بـیـوتـیـک‌هـای طـبـیـعـی است که به نابودی باکتری‌های سطح پوست کمک می‌کند.

4 ــ ‌ بسیاری از سموم و عناصر مضر که ممکن است به بدن ضرر وارد کنند از طریق تعریق از بدن خارج می‌شوند.

ولی علی‌رغم تمام فوایدی که برای تعریق اشاره کردیم، تعریق ضررهایی نیز به همراه دارد که از این میان می‌توان به این موارد اشاره کرد:

1 ــ ‌ عرق مساله‌ای پر دردسر و مزاحم است و معمولا با ظهور آن در صورت و لباس‌ها، افراد احساس ناراحتی می‌کنند.

2 ــ ‌ بوی نامطبوع عرق هم موردی آزاردهنده است.

3 ــ ‌ تعریق کف پا، آن را بسیار خشک می‌کند.

4 ــ ‌ تعریق کف دست هم گرفتن اجسام را دشوار می‌کند. ولی با این حرف‌ها، اهمیت عرق برای بدن بسیار بیشتر از مضرات آن است. پس هرگز از تعریق خود جلوگیری نکنید.

این بوی نامطبوع چگونه ایجاد می‌شود؟

همان‌طور که اشاره شد عرق از ترکیب آب و نمک تشکیل شده و در ابتدای ترشح، کاملا بدون بو است و زمانی بوی نامطبوع از آن استشمام می‌شود که عرق روی پوست بدن باقی‌مانده و با باکتری‌های مـعمولی که روی پوست حضور دارند واکنش می‌دهند. باکتری‌ها با نفوذ در عرق باعث تجزیه آن شده و بر اثر واکنش‌های شیمیایی، بوی نامطبوعی ایجاد می‌شود. در سطح بدن بین 2 تا 4 میلیون غدد عرق پراکنده است و در ناحیه پشت، قفسه سینه و پیشانی بیشترین تراکم غدد عرق یافت می‌شود.

تعریق بیش از حد چطور؟ خوب است یا بد؟

معمولا در حالت طبیعی وقتی فعالیت شدید می‌کنیم، هوا گرم است یا تحت تاثیر احساسات قرار می‌گیریم و نیز عصبانی می‌شویم ممکن است عرق کنیم. به علت بالا رفتن دمای بدن، بدن عرق کرده و گرمای آن را تعدیل می‌کند، اما در این میان افرادی را هم می‌توان یافت که در همه حال و همه شرایط در حال عرق کردن هستند، حتی مکان‌های خنک. این افراد معمولا کف دست‌ها و زیر بغل‌های خیسی دارند و پیراهن آنها همواره خیس است و اگر به صورت آنها نگاه کنید عرق از سر و روی آنها می‌چکد. این نوع تعریق در واقع یک نوع بیماری محسوب می‌شود که دو نوع اولیه و ثانویه دارد. نوع اولیه که از زمان نوزادی شروع می‌شود و جنبه ارثی دارد و نوع ثانویه که دیرتر شروع شده و در سنین بالاتر بروز می‌کند و می‌تواند به دلایل مختلفی چون بیماری‌های نقرس، دیابت، ترشحات غدد تیروئید و هـیپوفیز و تومور ایجاد شود. در تشخیص این مـشـکل، معمولا از تست ید و نشاسته استفاده می‌کنند. به این طریق که یک گرم ید را با 50 گرم نشاسته انحلال‌پذیر مخلوط می‌کنند و روی محل قرار می‌دهند. چنانچه این محل تغییر رنگ داده و به آبی تیره یا سیاه تبدیل شد، مشخص می‌شود که فرد دچار تعریق بیش از حد است.

آیا دئودورانت‌ها راهی مناسب برای مقابله با بوی بد عرق هستند؟

در زمان‌های قدیم افراد از حنا برای خلاص شدن از بوی بد بدن ناشی از تعریق استفاده می‌کردند. حنا در آن زمان‌ها یکی از روش‌های موثر به شمار می‌رفته است که هنوز هم استفاده از آن در میان برخی افراد قدیمی رواج دارد. حنا با خشک کردن لایه شاخی پوست، پوست را محکم کرده و تعریق را کاهش می‌دهد، اما یکی از راه‌هایی که امروزه رواج زیادی گرفته، استفاده از دئودورانت‌ها، مام‌ها، خوشبوکننده‌ها و ضدعرق‌هاست. به طور کلی محصولات مربوط به عرق به دو دسته تقسیم می‌شوند: یک دسته که بر عملکرد عرق موثرند و باعث کاهش تعرق می‌شوند که معمولا ضد عرق‌ها هستند و تولید عرق را کم می‌کنند و بـا دئودورانت‌ها اشتباه گرفته می‌شوند. ضد عرق‌ها دارای ترکیبات آلومینیومی هستند که از طریق عرق وارد بدن می‌شوند و موقتا مانع تعریق بدن می‌شوند. ضد عرق‌ها بیشتر جنبه دارویی داشته و در قالب پودر، ژل، اسپری و کرم و بیشتر برای ناحیه زیر بغل کاربرد دارد، اما دسته دوم شـامل خوشبوکننده‌هایی است که با نام‌های دئودورانت یا مام می‌شناسیم. این گروه علی‌رغم داشتن مواد ضد باکتری، بیشتر فقط بوی بد عرق را از بین می‌برند و در کاهش تعریق نقشی ندارند و تنها باکتری‌هایی که بوی بد تولید می‌کنند را نـابـود مـی‌کـنـنـد. دئودورانت‌ها برخلاف ضد عرق‌ها برای تمام نقاط بدن قابل استفاده‌اند ولی معولا برای زیر بغل مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما بتازگی محصولاتی عرضه می‌شوند که در قالب مام‌های صابونی هستند که هم نقش ضد عرق و هم خوشبوکننده را با هم ایفا می‌کنند. بسیاری از محلول‌های ضد عرق را می‌توان برای تاثیر بیشتر شب‌ها استفاده کرد، به طوری که ابتدا زیر بغل را خشک کنید سپس محلول یا اسپری را در محل استفاده کنید. پس از 2 تا 3 هفته که تعریق کاهش پیدا کرد، این کار را در هفته، 2 تا 3 بار انجام دهید. به یاد داشته باشید که به دنبال استفاده از مام، چند ساعت پس از آن پوست را با آب و صابون بشویید تا ایجاد حساسیت نکند. انواع محصولات ضد عرق مالیدنی بهتر از افشاندنی هستند و حتما قبل از مصرف بدن را خشک کنید چون رطوبت بدن، ضد عرق را رقیق کرده و اثر آن را کم می‌کند.

چرا عرق‌سوز می‌شویم؟

معمولا واژه عرق‌سوز شدن به زمانی اطلاق می‌شود که بدن در معرض گرمای بیش از حد نور خورشید قرار گیرد و در آن زمان است که بدن با ایجاد عـــرق زیـــاد واکــنـــش نــشـــان می‌دهد. مخصوصا اگر لباس زیادی به تن داشته باشیم، در نقاطی در بدن که چین ایجاد شــــــده، دچــــــار عـــــرق‌ســـــوز می‌شود. این مساله به خصوص در کودکان بسیار شایع است چرا که غدد عرق آنها به خوبی رشد نکرده است، ولی به طور کلی در همه سنین می‌توان آن را مشاهده کرد.

عـرق جـوش یا عرق‌سوز شدن زمانی رخ مـی‌دهـد کـه مـجـاری غـدد عـرق در لایـه‌های سطحی، عمقی و میانی پوست مسدود و جاری آنها متورم شده و مانع خروج گرما از بدن می‌شود و به دنبال آن گرمی شدید ایجاد شده در بدن موجب بروز جوش‌های قرمز و سفیدی می‌شود که با خارش و سوزش همراه است. برای بهبود عـرق‌سـوز بـهـتـر اسـت از مـواد غـذایـی دارای ویتامینA وC استفاده کنید.

عرق‌سوز خود به خود درمان می‌شود ولی باید نکاتی را رعایت کنید: لباس‌های خنک به تن کنید، دوش آب سرد بگیرید، برای خشک کردن بدن به جای حوله از جریان هوا استفاده کنید و نیز می‌توان برای جلوگیری از عرق‌سوز شدن، از پودر بچه استفاده کرد. یکی از راه‌های درمانی موثر در عرق‌سوز شدن استفاده از صابون‌هایی باPH خنثی نظیر صابون زیتون و گلیسیرین است ولی استفاده از داروهای کورتونی و آنتی‌بیوتیک‌ها اثری در از بین بردن عرق جوش‌ها ندارند. عــرق‌سـوز شـدن مـعـمـولا روی کشاله ران، آرنج و زانوها که در اکثر موارد چـیـن مـی‌خـورنـد بروز می‌کند.

تعریق دست نشانه بیماری خاصی است؟

یکی از اساسی‌ترین مشکلاتی که افراد با آن مواجهند تعریق کف دست‌هاست که معمولا به پدیده‌ای آزاردهنده تبدیل می‌شود و حتی گاهی افراد به خاطر همین مشکل، از دست دادن با دیگران اجتناب می‌کنند. این تعریق مساله‌ای ارثی است و نمی‌توان همیشه آن را دلیل بیماری خاصی همچون نارسایی تیروئید دانست. تنها درصد کمی از افراد با تعریق کف دست دچار این مشکل هستند، ولی در اکثر مواقع وجود استرس در افراد باعث تعریق کف دست می‌شود. شستن مرتب دست‌ها می‌تواند تعریق را در آن ناحیه کمتر کند. از سویی برای جلوگیری از تعریق کف دست‌ها، ابتدا محل را از عرق خشک کنید و ضد عرق را هر روز روی آن بمالید. بعد از گذشت 1 تا 3 هفته، می‌توانید مقدار استفاده را به هفته‌ای 1 یا 2 بار کاهش دهید.

آیا با عرق کردن می‌توان لاغر شد؟

یکی از مسائلی که بیشتر در میان افراد چاق شایع است تاثیر تعریق زیاد در کاهش وزن است. به نوعی که اغلب تصور می‌کنند هر چه طی فعالیت ورزشی بیشتر عرق کنند وزن بیشتری از دست می‌دهند. بلکه این تصور کاملا غلط است و حتی ادامه چنین تصوراتی می‌تواند جان فرد را به خطر بیندازد. دانستن این نکته بسیار حائز اهمیت است که چربی از طریق تعریق زیاد از بین نمی‌رود چرا که عرق متشکل از آب است و چربی هیچ آبی ندارد. با این حال، زمانی که ورزش می‌کنیم علاوه بر تعریق، کالری هم می‌سوزانیم. چربی‌ها فقط از طریق ورزش و سـوخته شدن از بین می‌روند. حتی استفاده از سونا هم برای لاغری، به غیر از مقدار بسیار محدودی کالری که از بدن کم می‌کند، کار دیگری بجز از دست دادن آب بدن نیست. از دست دادن آب حین فعالیت بدنی، بلافاصله با خوردن آب جـبران می‌شود و وزنی که به این دلیل کم شده، مجددا باز می‌گردد.

ندا اظهری