دوپینگ‌

یکی از مسائلی که در جریان رقابت‌های ورزشی مورد توجه قرار می‌گیرد، انجام آزمایش‌‌های دوپینگ است که به موجب آن مقرراتی برای مقابله با افرادی که قوانین ضد دوپینگ اعلام شده از سوی کمیته بین‌المللی المپیک را زیر پا می‌گذارند، در نظر گرفته خواهد شد. این قوانین به تمامی کمیته‌های ملی المپیک، فدراسیون‌های بین‌المللی ورزش‌های المپیک، آژانس‌ جهانی مبارزه با دوپینگ (وادا)‌، آژانس‌های ملی مبارزه با دوپینگ و همچنین آزمایشگاه‌های معتبر تحت نظارت وادا اعلام می‌شود. این آزمایش‌ها در 41 پایگاه کنترل دوپینگ انجام می‌شود که‌
34 مرکز در شهر پکن و 7 مرکز در شهرهای دیگر میزبان رقابت‌ها قرار دارند. علاوه بر این تمامی مکان‌هایی که برای برگزاری بازی‌های المپیک مجهز به یک پایگاه استاندارد کنترل دوپینگ هستند که می‌توانند نمونه خون و ادرار ورزشکاران را جمع‌آوری کنند. براساس قانون کلی در نظر گرفته شده، نفرات اول تا پنجم و دو ورزشکار دیگر مورد آزمایش قرار خواهند گرفت.

برای دوچرخه‌سواری که در رقابت‌ میان ورزشکاران از سراسر دنیا حضور پیدا می‌کند تا توانایی خود را در معرض آزمایش قرار دهد، هیچ چیز از نظر جسمانی و روانی شکننده‌تر از این نخواهد بود که در جریان مسابقه، رقیبانش از او پیشی گرفته و زودتر خود را به خط پایان برسانند. در حالی که دیگر نای نفس کشیدن ندارد و خسته و درمانده دسته‌‌های دوچرخه را می‌فشارد تا بلکه بتواند انرژی از دست رفته را بازیابد، همچنان به رکاب زدن ادامه می‌‌دهد و تلاش می‌کند تا بتواند خود را به سایرین برساند. او همچنان امیدوار است بتواند برنده این رقابت‌ها باشد. اما باید پذیرفت که در این رقابت‌ها سرانجام یک نفر پیروز خواهد شد.

دستیابی به این هدف گاه انگیزه‌ای است برای این که ورزشکاران با روش‌های غیرمعمول که از نظر قانونی غیر اخلاقی است توان خود را افزایش دهند تا بتوانند فاتح میدان باشند. اما آیا براستی نادیده گرفتن حقوق دیگران عادلانه است؟ در رشته‌های ورزشی مختلف شرکت‌کنندگان ملزم به رعایت مجموعه قوانینی هستند که برای حضور در رقابت‌‌ها ضروری است. براساس این قوانین استفاده از داروهای انرژی‌زا ممنوع است. اما از آنجا که این داروها بسیار موثر هستند، بسیاری از ورزشکاران علی‌رغم تظاهر به پایبندی به اصول اخلاقی، چشم‌پوشی از مصرف این داروها را غیرممکن می‌دانند و با توجه به این که جوایز بسیار ارزشمندی برای نفرات برتر رقابت‌ها در نظر گرفته می‌شود، بنابراین می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که اغلب انگیزه‌ای قوی برای مصرف داروهای ممنوعه وجود دارد و به همین علت برخی از ورزشکاران برای به دست آوردن عنوان‌های برتر ورزشی قوانین را نادیده می‌گیرند که این اقدام می‌‌تواند عواقب ناخوشایندی را برای آنها و حتی دیگر رقیبان‌شان به همراه داشته باشد.

براساس تعریف جدید کمیته بین‌المللی المپیک، تجویز یا استفاده بیش از حد هر ماده خارجی یا هر ماده فیزیولوژیک ساخته‌شده در بد‌ن به روش غیرطبیعی توسط ورزشکار شرکت‌کننده در رقابت‌ها که می‌تواند توانایی و کارآیی فرد را به روشی غیرمعمول افزایش دهد،‌ دوپینگ تلقی می‌شود. از گذشته‌های دور از بسیاری از داروهای شیمیایی یا گیاهی برای افزایش توانایی جسمی در افراد و بخصوص ورزشکاران استفاده می‌شده است. اگر چه قوانین مطرح شده برای جلوگیری از مصرف بی‌رویه این داروها نقش مهمی در کاهش مصرف آنها داشته است اما بدون تردید عوارض جانبی ناشی از مصرف این داروها نیز بی‌تاثیر نبوده است. امروزه داروهای جدیدی مورد استفاده ورزشکاران قرار می‌گیرد که حتی هنوز تاثیر آنها در افزایش توان جسمانی افراد مورد تایید قرار نگرفت و آزمایش‌هایی برای شناسایی عوارض جانبی ناشی از مصرف آنها انجام نشده است. بر این اساس کمیته بین‌المللی المپیک نیز با هدف حفظ سلامت جسمی ورزشکاران و همچنین برگزاری رقابت‌ها در فضایی کاملا سالم و عادلانه، استفاده از بسیاری از این داروها را ممنوع اعلام کرده و برای اطمینان آزمایش‌های مختلفی را برای ورزشکاران شرکت‌کننده در رقابت‌های رسمی برگزار شده در سراسر دنیا در نظر گرفته است.

داروهای ممنوعه‌

به طور کلی 3 گروه از داروها شامل داروهای نیروزا، داروهای درمانی که توسط ورزشکار یا پزشک معالج او در قالب نسخه‌های درمانی تجویز می‌شوند و همچنین داروهایی که برای ایجاد حالت خوشی کاذب و عدم احساس خستگی و تنش‌های روحی توسط ورزشکاران مورد استفاده قرار می‌گیرند، از داروهایی هستند که اغلب به صورت نابجا توسط ورزشکاران مصرف می‌شوند. داروهای محرک سیستم اعصاب مرکزی گروهی از داروها هستند که برای افزایش سطح هوشیاری، رفع خستگی و درمان اختلالات تجویز می‌شوند. آمفتامین، کوکائین، کافئین و پروپرانول آمین گروهی از داروهای محرک سیستم اعصاب مرکزی هستند که ورزشکاران از آنها برای افزایش توان جسمانی خود استفاده می‌کنند که نقش مهمی در افزایش میزان انرژی، دقت و تمرکز آنها دارند. این در حالی است که در عین حال مصرف این داروها می‌تواند عوارض جانبی بسیار زیادی به همراه داشته باشد که از آن جمله می‌توان به مرگ ستاره بسکتبال دانشگاه مریلند آمریکا و همچنین یک فوتبالیست آمریکایی در سال 1986 در نتیجه مصرف کوکائین اشاره کرد. بسیاری از کارشناسان بر این عقیده‌اند که منشاء رواج دوپینگ در ورزش‌های امروزی استفاده از این نوع داروها توسط ورزشکاران است. فردی که این نوع داروها را مصرف می‌کند به دلیل عدم احساس خستگی، ساعات طولانی به فعالیت‌های بدنی ادامه می‌دهد و به این ترتیب سلامت بدن خود را در معرض خطر قرار می‌دهد که عوارض قلبی و عروقی و تحریک عصبی از عوارض جانبی آن هستند. معمولا در ورزش‌های استقامتی مانند دوچرخه‌سواری و دوومیدانی ورزشکاران از کافئین استفاده می‌کنند که به علت افزایش مصرف اسیدهای چرب در بدن، انرژی فراوانی را در بدن آزاد می‌کند. این دارو سبب ایجاد اختلال در وضعیت خواب و بیداری فرد می‌شود، اما با توجه به این که این ترکیب در نوشیدنی‌هایی مانند قهوه و چای یافت می‌شود، وجود 12 میکروگرم بر میلی‌متر از این ماده در ادرار مجاز بوده و اگر غلظت آن بیش از محدوده تعیین شده باشد فرد محکوم به دوپینگ خواهد بود.
یکی از مهم‌ترین دلایل مصرف داروهای مدر یا ادرارآور در رشته‌های ورزشی نظیر بوکس، قایقرانی، کشتی، وزنه‌برداری و ورزش‌های رزمی کاهش وزنی ناشی از مصرف این گروه از داروهاست که شرایط مناسبی را برای فرد رقابت‌کننده در این رشته‌های ورزشی به وجود می‌آورد.

استروئیدهای آنابولیک گروه دیگری از داروها هستند که نخستین مورد ناشی از مصرف این داروها در ورزش به سال 1950 برمی‌گردد که در آن سال گروهی از وزنه‌برداران به علت مصرف این داروها مرتکب دوپینگ شدند. استروئیدهای آنابولیک در سال 1974 به فهرست داروهای ممنوعه افزوده شدند. این داروها برای افزایش توان و کاهش احساس خستگی توسط ورزشکاران مورد استفاده قرار می‌گیرند. بیشترین میزان مصرف این داروها در رشته‌های بدنسازی، دوومیدانی، وزنه‌برداری، کشتی و فوتبال گزارش شده است. مصرف انواع خوراکی این داروها عوارض بیشتری دارد و امروزه به دلیل روی آوردن ورزشکاران به این گروه از داروها که در مقایسه با انواع تزریقی آنها سریع‌تر رفع می‌شوند، متاسفانه مصرف استروئیدهای آنابولیک در میان ورزشکاران افزایش یافته است.

دوپینگ خونی نیز یکی دیگر از انواع دوپینگ‌های رایج در میان ورزشکاران است. بر این اساس تزریق خون به یک فردی که سطح گلبول‌های قرمز بدن او طبیعی است و سبب افزایش هموگلوبین می‌شود، دوپینگ محسوب می‌شود که هدف از آن افزایش توانایی حمل اکسیژن در خون و افزایش قدرت استقامتی فرد است. افزایش ناگهانی توده گلبول‌های قرمز خون سبب افزایش توان هوازی فرد و آمادگی جسمانی هوازی او خواهد شد. با توجه به این که دوپینگ خونی سبب افزایش مقاومت ورزشکار در حین انجام مسابقه‌ها خواهد شد، بنابراین استفاده از آن اغلب در میان ورزشکاران گروه‌های ورزشی استقامتی مانند دو، اسکی و دوچرخه‌سواری مورد توجه است و البته باید توجه داشت که اگر سلامت ورزشکار در خطر باشد، ستاد ملی مبارزه با دوپینگ می‌تواند مجوز مصرف یک داروی ممنوعه را به ورزشکار صادر کند. برای دریافت معافیت درمانی این ورزشکار باید حداقل 3 هفته پیش از شرکت در یک رقابت ورزشی، تقاضای خود را همراه مدارک پزشکی به ستاد ملی مبارزه با  دوپینگ تحویل دهد تا اقدامات لازم برای صدور مجوز قانونی معافیت درمانی انجام شود.

اکسیرهای انرژی‌زا

یکی از داروهای انرژی‌زا که مصرف آن توسط ورزشکاران دوپینگ محسوب می‌شود، نوعی اریتروپویتین نوترکیب است که با استفاده از روش‌های مخصوص ژنتیک تهیه می‌شود. اریتروپویتین هورمونی است که به صورت طبیعی در بدن تولید می‌شود. کلیه‌ها این هورمون را وارد جریان خون می‌کنند و به این ترتیب این هورمون به گیرنده‌هایی که در مغز استخوان قرار دارند منتقل می‌شود. با اتصال مولکول‌های اریتروپویتین به گیرنده‌ها، مغز استخوان گلبول‌های قرمز بیشتری را در بدن به گردش درمی‌آورد. بیماری‌های مزمن کلیوی و شیمی‌درمانی سبب ایجاد کم‌خونی می‌شوند و بر این اساس این نوع اریتروپویتین نوترکیب تهیه شده می‌توان نقش مهمی در درمان کم‌خونی این گروه از بیماران و همچنین افزایش توانایی جسمانی ورزشکاران داشته باشد. تاثیر این دارو مشابه این است که به فرد خون تزریق شده باشد، با این تفاوت که این دارو به آسانی به زیر پوست بدن تزریق می‌شود که در مقایسه با تزریق خون به مراتب آسان‌تر است. علاوه بر این آمپول‌های محتوی این هورمون به آسانی در بطری‌های یخی‌ عایق یا دستگاه‌های سردکننده قابل نگهداری هستند. تاثیر این هورمون در بدن از طریق اندازه‌گیری سطح هماتوکریت در خون یا درصد حجم گلبول‌های قرمز در خون قابل اندازه‌گیری است. افزایش سطح گلبول‌های قرمز سبب افزایش اکسیژن به ماهیچه‌ها و عضلات می‌شود. سطح هماتوکریت خون در شرایط طبیعی حدود 40 درصد استاما در صورت تزریق هورمون به بدن سطح هماتوکریت به 50 یا 60 درصد افزایش خواهد یافت. بررسی‌های انجام شده نشان داده است که این دارو نخستین بار در سال 1990 به مسابقه‌های دوچرخ‌سواری راه یافت. اگر چه تاکنون گزارشی از مرگ افراد مبنی بر استفاده از این دارو اعلام نشده است،‌ اما افزایش سطح هماتوکریت به بیش از 60 درصد سبب افزایش غلظت خون و لخته شدن آن خواهد شد، که بویژه کاهش ضربان قلب در هنگام خواب می‌‌تواند بیشترین آسیب را در نتیجه مصرف این دارو، در بدن به همراه داشته باشد.

قوانین ضد دوپینگی

دلایل فیزیکی، اخلاقی و قانونی از مهم‌ترین علل ممنوعیت دوپینگ در میان ورزشکاران هستند. استفاده از این داروها اثرات جانبی ناخواسته و زیانباری را برای بدن فرد به همراه دارد که می‌تواند در برخی موارد برگشت ناپذیر باشد و صدمات جبران‌ناپذیر را در سلامت بدن به همراه داشته باشد. یکی از مهم‌ترین اهداف ورزش سلامت جسم و روح است و این در حالی است که دوپینگ با این اهداف در تضاد است. به همین علت با توجه به این‌که دوپینگ سبب پیروزی غیرعادلانه در میادین ورزشی می‌شود براساس مقررات سازمان‌های اجرایی ورزش به عنوان جرم شناخته شده است که ارتکاب آن مجازات را در پی خواهد داشت. استفاده از داروهای ممنوعه اعلام شده توسط کمیته ملی مبارزه با دوپینگ در اولین ارتکاب جرم سبب 2 تا 4 سال محرومیت از انجام مسابقه‌‌ها و در دومین ارتکاب جرم منجر به محرومیت مادام‌العمر ورزشکار از شرکت در رقابت‌های ورزشی خواهد شد.

همچنین استفاده از مواد و روش‌های غیر مجاز دیگری که سبب افزایش توانایی جسمی ورزشکاران می‌شوند به ترتیب در هر یک از مراحل مختلف ارتکاب جرم از 3 الی 6 ماه تا 2 سال محرومیت به همراه خواهد داشت که در نهایت در مراحل بعدی منجر به محرومیت دائم خواهد شد. علاوه براین با توجه به این‌که فدراسیون‌های ملی هر کشور مسوولیت نظارت بر عدم دوپینگ توسط ورزشکاران را به عهده دارند، در صورتی که ورزشکاری به دوپینگ محکوم شود، مجازات و جریمه‌هایی نیز برای آن فدراسیون در نظر گرفته می‌شود. مبنای انجام آزمایش‌‌های دوپینگ برای ورزشکاران قوانین جاری کنترل دوپینگ در هر رویداد ورزشی است. جالب است بدانید در رشته‌‌های ورزشی مانند شنا، دو میدانی و وزنه‌برداری نتیجه منفی آزمون برای ثبت رکورد ورزشکاران الزامی خواهد بود. بنابراین حتی اگر ورزشکاری در مسابقه‌ای ورزشی موفق به کسب رتبه‌های برتر نشده باشد نیز ممکن است برای آزمایش دوپینگ انتخاب شود.

لزوم انجام تحقیقات علمی

تاکنون تنها در موارد معدودی مطالعات علمی درباره داروهایی که سبب افزایش توانایی جسمی افراد می‌شوند انجام شده است و اغلب این آزمایش‌ها روی افرادی که ورزشکار نیستند یا به طور تفریحی ورزش می‌کنند انجام می‌گیرد. افرادی که در رقابت‌های ورزشی به دوپینگ محکوم می‌شوند، معمولا اطلاعات مربوط به داروی استفاده شده و تاثیر آن بر توانایی‌های خود را فاش نمی‌کنند. اغلب روان‌شناسانی که در زمینه فعالیت‌های ورزشی به تحقیق پرداخته‌اند بر این باورند که استفاده از داروهای هورمونی مانند اریتروپویتین نو ترکیب حداقل 5 تا 10 درصد کارآیی فرد را افزایش می‌دهند. اگر از این دارو به صورت ترکیب با دیگر داروها  استفاده شود، به مراتب باید انتظار افزایش دو چندان انرژی در فرد را داشته باشیم. یکی از روان‌شناسان ایتالیایی که در زمینه دوپینگ ورزشکاران مطالعات بسیاری انجام داده است، اعتقاد دارد انجام چنین تحقیقاتی اغلب مستلزم جمع‌آوری اطلاعاتی درباه ورزشکارانی است که نتیجه آزمایش دوپینگ آنها مثبت است اما از نظر تئوری اگر حجم گلبول‌های قرمز خون تا 10 درصد افزایش یابد، میزان کارآیی فرد برحسب انرژی جنبشی آزاد‌ شده در بدن او حدود 5 درصد افزایش خواهد یافت که این موضوع برای دوچرخه‌سواری که با سرعت 50 کیلومتر در ساعت در مدت زمان مسابقه‌ رکاب می‌زند، سبب خواهد شد فرد در ازای هر کیلومتر 5/1 ثانیه در زمان صرفه‌جویی کند. بنابراین با توجه به آنچه گفته شد؛ لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود تا ترکیبات دارویی دیگری که می‌توانند نقش مهمی در افزایش توان جسمانی شرکت‌کنندگان در رقابت‌های ورزشی داشته باشند، شناسایی شوند.

دوپینگ در دنیای امروز

متاسفانه در سال‌های اخیر به علت پیشرفت‌های بدست آمده توسط محققان در زمینه‌های مختلف از جمله دانش پزشکی و داروسازی علی‌رغم این‌که کشفیات جدید دانشمندان می‌تواند نقش مهمی در بهبود وضعیت سلامت انسان‌ها داشته باشد، استفاده نامناسب و بی‌رویه از داروهای ساخته شده توسط افراد سودجو در سطح جامعه نیز پیامد‌های نامطلوبی به همراه داشته است. یکی از زمینه‌های کاربرد آن شیوع مصرف این داروها در میان ورزشکاران است که دستیابی به اهداف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را مورد توجه قرار داده‌اند.

اگر چه موارد بسیار زیادی از عوارض ناشی از مصرف داروهای ممنوعه در میان ورزشکاران مشاهده شده که علاوه بر تهدید سلامت جسمی و روحی آنها،‌ منجر به مرگ نیز شده است، اما همچنان شاهد رشد روزافزون این پدیده شوم در میادین ورزشی هستیم. بررسی انجام شده در میان ورزشکاران آمریکایی نشان دهنده این است که بیش از نیمی از این افراد سابقه استفاده از نوشیدنی‌های الکلی را در پرونده ورزشی خود به ثبت رسانده‌اند.
مقایسه میزان دوپینگ ورزشکاران در میان رشته‌های ورزشی مختلف نیز حاکی از این است که در رشته ورزشی مانند فوتبال کمترین میزان دوپینگ به ثبت رسیده است و این در حالی است که بیشترین کاربرد دوپینگ در میان ورزشکاران به رشته‌های ورزشی مانند دو و میدانی و وزنه‌برداری اختصاص دارد. با توجه به اهمیت این موضوع کمیسیون پزشکی کمیته بین‌المللی المپیک و همچنین سازمان‌های اجرایی ورزش مبارزه با دوپینگ را در سراسر جهان مورد توجه قرار داده‌اند. این سازمان‌ها همه ساله فهرست داروهای ممنوعه را اعلام می‌کنند و قوانین لازم برای انجام آزمایش‌های دارویی و نمونه‌های جمع‌آوری شده از ورزشکاران شرکت کننده در مسابقه‌ها را تعیین می‌کنند تا به این ترتیب بتوانند گام مهمی در جهت ریشه‌کنی دوپینگ در سراسر دنیا بردارند.

دوپینگ به روایت تاریخ‌

دوپینگ از واژه‌ هلندی doop به معنی آیین غسل تعمید مسیحی گرفته شده است. شباهت این دو واژه به این علت است که افرادی که دوپینگ می‌کنند،‌ می‌‌خواهند با این کار کاستی‌ها و ناتوانی‌های خود را کاهش دهند.
براساس نوشته‌های تاریخی قدمت دوپینگ در میان ورزشکاران به 2 هزار سال پیش از میلاد مسیح باز می‌گردد. در آن زمان ورزشکاران یونان باستان از نوعی قارچ به عنوان منبعی سرشار از پروتئین استفاده می‌کردند. در این میان برخی نیز بر این باورند که دوپینگ واژه‌ای است که از آفریقای جنوبی آمده است در آفریقای جنوبی نوعی نوشیدنی الکلی قدیمی وجود دارد که به نام دوپینگ شناخته می‌شود. این نوشیدنی الکلی، از پوست نوعی انگور بومی آفریقا جنوبی تهیه می‌شود و از آن به عنوان محرک در رقص‌های مذهبی استفاده می‌گردد. اگرچه کاربرد واژه دوپینگ کمتر از 100 سال قدمت دارد، اما برای نخستین بار شناگران هلندی در سال 1865 برای شرکت در رقابت‌های جهانی دوپینگ کردند و نخستین مورد مرگ ناشی از مصرف داروهای نیروزا نیز در سال 1886 در یک مسابقه دوچرخه‌سواری محلی اتفاق افتاد.

بررسی نوشته‌های دانشمندان یونانی نشان‌دهنده وجود نظریاتی مبنی بر عدم رعایت اصول اخلاقی توسط رقابت‌کنندگان بازی‌های المپیک تابستانی است. در آن زمان برای ادامه نبردی خونین‌تر میان گلادیاتورهای رومی آنها را مجبور به خوردن داروهایی خاص می‌کردند. همچنین فرانسوی‌ها نیز بر این باور بودند که با خوردن مخلوطی از برگ‌های کوکا و نوشیدنی‌های الکلی می‌توانند خستگی ناشی از انجام تمرینات ورزشی را کاهش دهند. در سال 1910 آزمایش‌های انجام شده روی بزاق یک اسب مسابقه‌ای وجود دسته‌ای از مواد شیمیایی را مورد تایید قرار داد و از آن زمان دوپینگ برای نخستین بار به طور رسمی جنبه قانونی و رسمی پیدا کرد. جالب است بدانید مرگ یک دوچرخه‌سوار دانمارکی در سال 1960 زمینه مناسبی برای انجام آزمایش‌های دارویی در المپیک زمستانی 1968 فرانسه به وجود آورد. در سال‌های اخیر نمونه‌های بسیار زیادی از مرگ ورزشکاران به دلیل مصرف داروهای نیروزا گزارش شده است و بر این اساس می‌توان گفت دوپینگ شرایط حیاتی بدن را تا حد مرگ تهدید می‌کند.

فرانک فراهانی‌