ساخت سالانه یک میلیون واحد مسکونی

 2. تصویر وضعیت موجود در بخش مسکن و ساختمان

الف) موجودی مسکن خانوار
موجودی واحدهای مسکونی در کشور از 10800 هزار واحد در سال 1375، به 15974 هزار واحد در سال 1385رسیده است. با توجه به اطلاعات فوق موجودی واحدهای مسکونی در کل کشور در فاصلة سالهای 1375 تا 1385، نشان‌دهندة متوسط رشد سالیانه 99/3 درصد، رشد سالیانه واحدهای مسکونی موجود در نقاط شهری معادل 25/5 درصد و در نقاط روستایی برابر با 34/1 درصد بوده است.

ب) نحوة تصرف خانوارها
بر اساس آمارهای منتشره در سرشماری نفوس و مسکن مرکز آمار در سال 1375، حدود 4/73 درصد خانوارهای موجود در کشور دارای مسکن ملکی و 75/15 درصد خانوارها اجاره ‌نشین بوده‌اند. این نسبت برای خانوارهای شهری و روستایی در سال فوق به ترتیب برابر 7/66 و 4/5 درصد می‌باشد.

این آمارها در سال 1385 حاکی است که سهم خانوارهای دارای مسکن ملکی 7/67 درصد و سهم خانوارهای اجاره‌نشین 2/24 درصد می‌باشد. مقایسة نسبتهای فوق برای خانوارهای شهری و روستایی در سال 1385 به ترتیب بیانگر سهم 62 و29 درصدی از کل واحد‌های مسکونی می‌باشد.

نسبت واحدهای مسکونی بر حسب نوع تصرف در فاصلة سالهای 1375-1385   (درصد)

ج) دوام و ایمنی واحد‌های مسکونی

سهم واحدهای مسکونی بادوام از کل واحدهای مسکونی در کل کشور در سال 1375 برابر 62/60 درصد بوده که در سال 1385 به 4/79 درصد افزایش یافته است. سهم واحدهای مسکونی نیمه‌بادوام از کل واحدهای مسکونی در کل کشور در سال 1375 برابر 05/23 درصد بوده که در سال 1385 به 97/16 درصد کاهش یافته است. بهعلاوه سهم واحدهای کم دوام در دورة مورد بررسی از 63/16 درصد به 13/8 درصد کاهش پیدا کرده است. این امر نشاندهندة تحول در کیفیت واحدهای مسکونی از نظر بادوام سازی است.

وضعیت واحدهای مسکونی در کل کشور بر حسب کیفیت بنا در فاصلة سالهای 1375-1385 (درصد)

د) تراکم خانوار در واحدهای مسکونی
تحولات شاخص تراکم خانوار در واحد مسکونی نشاندهندة افزایش تعداد واحدهای مسکونی نسبت به تعداد خانوارها و برخورداری تعداد زیادی از فاقدین مسکن از سرپناه می‌باشد.
بررسی روند تحولات تراکم خانوار در واحد مسکونی در سالهای 1375- 1385 نشان می‌دهد که به تدریج تراکم خانوار در واحد کاهش یافته و به سمت عدد یک (وضعیت مطلوب) راه یافته است. این شاخص از رقم 13/1 در سال 1375 به رقم 09/1 در سال 1385 رسیده است .
مقایسة رشد موجودی واحدهای مسکونی و تراکم خانوار مبین پیشی گرفتن تولید واحد مسکونی بر رشد خانوار است.

ه) سطح زیربنای واحدهای مسکونی
سطح زیربنای کل واحدهای مسکونی در فاصلة سالهای 1375 تا 1385 با رشدی معادل 6/7 درصدی از 24633 هزار مترمربع به 59360 هزار مترمربع رسیده است.
این شاخص در 10 ماهة سال 1386 نسبت به 10 ماهة مشابه سال 1385 با رشد 9/55 درصد، از 51205 هزار مترمربع به 4/79817 هزار مترمربع افزایش یافته است.

سطح کل زیر بنای واحد های مسکونی در کل مناطق شهری در فاصله سالهای 1375-1385 -هزارمترمربع  

و) سهم هزینة مسکن در سبد هزینة خانوار
سهم بالای هزینة مسکن در سبد هزینة خانوار به عنوان یکی از خصوصیات ساختاری بخش مسکن قابل توجه است. میانگین هزینة مسکن در سبد هزینة خانوار به حدود 30 درصد بالغ می‌گردد. این سهم برای گروههای کم درآمد بهطور میانگین تا حدود 40 درصد نیز افزایش می‌یابد.

سهم هزینة مسکن در سبد خانوار در فاصلة سالهای 1375-1385                                       (درصد)

3. ارزیابی عملکرد بخش مسکن در راستای برنامة‌ توسعة چهارم

همان‌طور که در جدول زیر پیداست، شاخصهای بخش مسکن در سالهای ابتدایی برنامة ‌چهارم توسعة (1384 و 1385) در بسیاری از موارد بیش از رقم برنامه‌ای خود عملکرد داشته‌اند. این امر درهشت ماهه سال 1386 نیز در برخی شاخصها مصداق دارد. سایرشاخصها نیز به اهداف برنامه‌ای خود بسیار نزدیک می‌باشند.

4. سیاستها و برنامه‌های دولت نهم در بخش مسکن

شروع کار دولت نهم با اولین سال اجرای قانون برنامة چهارم توسعه مصادف بوده است. براساس بند ج ماده 30 این قانون وزارت مسکن و شهرسازی مکلف به تهیه و تصویب طرح جامع مسکن برای ایجاد تعادل در اقتصاد ملی، ارتقای کیفیت زندگی و کاهش نابرابریها، تا پایان سال اول برنامة چهارم شده است.

الف) طرح جامع مسکن به‌عنوان سند راهبردی، اجرایی
براساس تکلیف برنامه‌ای فوق‌الذکر در سال 1385 طرح جامع مسکن مشتمل بر 55 برنامه در قالب 9 محور راهبردی تهیه و تدوین گردید.

تأمین مسکن امن، سالم و در توان خانوارها، ارتقاء کمی و کیفی تولید و عرضة مسکن و تعادل بخشی به بازار مسکن، ارتقاء کیفیت زیست، بهبود اوضاع سکونت، حفظ فرهنگ و هویت اسلامی و ملی‌، نوسازی و بازسازی بافتهای فرسوده، بهبود مدیریت بخش مسکن، ایجاد هماهنگی بین برنامه‌های مسکن، برنامه‌های توسعه شهری و روستایی و سیاستهای آمایشی از جمله راهبردهای این سند ملی می‌باشد.
محورهای طرح جامع مسکن عبارتند از:

1. برنامه های تأمین مسکن خانوارهای کم درآمد؛
2. مقاوم سازی ساختمانهای موجود؛
3. مسکن روستایی؛
4. برنامه های گسترش و بهبود نظام مالی تأمین مسکن؛
5. تنظیم بازار زمین شهری؛
6. ارتقاء صنعت ساختمان؛
7. نوسازی و بازسازی بافت فرسوده؛
8. حاشیه نشینی و سکونتگاههای فرودست؛
9. مدیریت بخش مسکن.

ب) تبصرة 6 قانون بودجه سال 1386 و رویکردهای اساسی و برنامه‌های اجرایی آن

پس از تدوین برنامه‌های‌ طرح جامع مسکن، بخشهایی از آن در قالب تبصره 6 قانون بودجه سال 1386کل کشور اجرا شد. جهت‌گیری اصلی در این تبصره تأمین مسکن گروههای کم درآمد، بهویژه دهکهایی که تاکنون از چتر حمایتی دولت در دستیابی به مسکن برخوردار نشده‌ بودند، آرام کردن جو روانی بازار و ایجاد آرامش در متقاضیان واقعی مسکن و هدایت آنها به سمت پاسخگویی روشن به این نیاز است.

به علاوه سیاستهای متخذه در این تبصره، گسترش تولید بهویژه تولید صنعتی ساختمان و همچنین ایجاد فعالیت حرفه‌ای اجاره‌داری را نیز مورد هدف قرار داده است.

در ادامه برنامه‌های اجرایی بخش مسکن در قالب تبصرة 6 بررسی می‌شود.

- احداث و عرضة 50 هزار واحد مسکونی اجاره ای
در قالب این برنامه تعداد 50 هزار واحد مسکونی اجاره‌ای احداث و عرضه خواهد شد. این طرح با هدف افزایش سهم عرضة واحدهای اجاره‌ای و مقابله با افزایش قیمتهای اجاره طراحی و به تصویب دولت رسید. بر این اساس، ساخت سالانه 50 هزار واحد مسکونی با هدف اجاره توسط بخش غیردولتی با واگذاری زمین دولتی به آنان و تسهیلات بانکی با یارانه 4 درصد برنامه‌ریزی شده است.

- واگذاری زمین برای احداث 200 هزار واحد مسکونی در قالب حق بهره برداری از زمین

این برنامه با هدف حمایت از اقشار کم‌درآمد که تاکنون از چتر حمایتی دولت برخوردار نبوده‌اند طراحی شده است. در این برنامه متقاضیان و مشمولان از طریق تعاونیها ساماندهی می‌شوند و به تدریج پس از تطبیق شرایط به سازمانهای مسکن و شهرسازی معرفی می‌گردند.

در این برنامه ساماندهی شرکتهای تعاونی توسط وزارت تعاون، واگذاری زمین پس از آماده‌سازی به شرکتهای تعاونی تأمین مسکن به‌صورت اجاره بلند مدت توسط وزارت مسکن، برنامه‌ریزی تأمین منابع سهم متقاضیان و انعقاد قرارداد تعاونیها با سازندگان ذی‌صلاح توسط وزارت تعاون انجام خواهد شد.

تسهیلات قابل اعطا در این برنامه به میزان 140 میلیون ریال به ازاء هر واحد مسکونی با بازپرداخت 15 ساله و به صورت پلکانی به همراه پرداخت 50 درصد سود تسهیلات به سازندگان در نظر گرفته شده است.

- نوسازی و بهسازی مسکن روستایی

در ادامة برنامة نوسازی و بهسازی مسکن روستایی، مطابق برنامة پیش‌بینی شده در طول برنامة چهارم که مقرر شده بود سالانه 200 هزار واحد مسکونی روستایی مورد نوسازی و بهسازی قرار گیرد و در سالهای 1384 و 1385 این هدف به طور 100 درصد تحقق یافته بود، در سال 1386 نیز این برنامه به 300 هزار واحد افزایش یافته است. شایان ذکر است، این میزان در سال 1386، 50 درصد بیشتر از هدف برنامة چهارم می‌باشد.

- توسعة تولید صنعتی ساختمان و استفاده از فناوریهای نوین

در قالب این تبصره از قانون بودجة سال جاری، به منظور ترویج و تشویق تولید صنعتی ساختمان و توسعه فناوریهای نوین در ساخت و سازهای مسکونی، وزارت مسکن و شهرسازی مکلف شده است تا اقدامات حمایتی ازجمله واگذاری زمین به صورت اجاره و با تخفیف و تقسیط، امکان استفاده از تسهیلات مالی خارجی و تخفیف در سود بازرگانی برای تولیدکنندگان این مصالح، اعطای تسهیلات بانکی تا معادل 80 درصد سرمایة مورد نیاز و اعطای کمک سود تسهیلات به سازندگان واحدهای مسکونی با استفاده از فن‌آوریهای نوین، بهعمل آورد.

- نوسازی و بهسازی بافتهای فرسودة شهری

وزارت مسکن و شهرسازی موظف است با ایجاد ظرفیتهای اجرایی و تکمیلی برای انجام طرحهای بازسازی، نوسازی و بهسازی شهری و بهسازی و مقاوم سازی مساکن موجود در حاشیه‌نشینها و سکونتگاههای غیر‌رسمی و محلات فرودست نسبت به نوسازی و بازسازی بافتهای فرسوده و نیز ساماندهی حاشیه‌نشینی و سکونتگاههای فرودست اقدام نماید.

- تولید انبوه مسکن با استفاده از سرمایه‌های داخلی یا خارجی

یکی از اقدامات اساسی که در راستای افزایش تولید در دستور کار قرار گرفته است، تعریف پروژه‌های بزرگ و انبوه مسکن است که در این قالب 14 پروژه با ظرفیت احداث 000/120 واحد مسکونی تعریف و فراخوان برای جذب سرمایه‌گذاری و ساخت این واحدها اعلام گردیده است.

برنامة جذب سرمایه‌گذاری خارجی با هدف ارتقاء ظرفیت سرمایه‌گذاری و نیز جذب فناوریهای نوین و شیوه‌های تولید صنعتی ساختمان از دیگر اقدامات اساسی در راستای افزایش تولید مسکن می‌باشد که در دستور کار وزارت مسکن و شهرسازی قرار گرفته است. تاکنون در این راستا چند قرارداد با شرکتهای خارجی از جمله شرکت F.S از کشور مالزی برای ساخت 10.000 واحد مسکونی در شهر جدید پرند، شرکت F.M از کشور مالزی برای ساخت 10.000 واحد مسکونی در شهر جدید هشتگرد، شرکت S.K.S. از کشور مالزی برای ساخت 10.000 واحد مسکونی در شهر جدید پرند و نیز شرکت ایتالیایی برای ساخت 5000 واحد مسکونی در استان قزوین منعقد گردیده است:

همچنین برای 2 قرارداد دیگر با شرکت‌های کویتی و مالزیایی به ظرفیت 10.000 و 5000 واحد در شهرهای جدید پرند و فولاد شهر تفاهمنامه منعقد گردیده و در آینده نزدیک مبادله خواهد شد.

- برقراری ساز و کار بیمه کیفیت ساختمان و توسعه خدمات بیمه‌ای در امر تولید مسکن

 تصویب لایحه بیمة اجباری مسئولیت کیفیت ساختمان به منظور تضمین ساخت و سازهای جدید و مقاوم‌سازی آنها در برابر حوادث در دولت و ارائه به مجلس محترم شورای اسلامی که شور اول اجباری شدن این لایحه در مجلس شورای اسلامی تصویب شده است و از سال جاری نیز حمایتهایی برای ترویج این نوع در قانون بودجه ارائه گردیده است.

این لایحه با هدف ارتقاء کیفیت ساخت و سازهای مسکونی و پوشش مسئولیت حرفه‌ای عوامل موثر در ساخت و ساز تهیه شده است و با خدمات بیمه‌ای که در دوران بهره‌برداری به مدت 10 سال ارائه می‌گردد می‌تواند آرامش خاطری به متقاضیان مسکن در خصوص عیوب پنهانی یا خسارات احتمالی ساختمان ناشی از اشتباهات عوامل درگیر در ساخت و ساز ایجاد نماید.

عملکرد برنامه‌های تبصره 6 قانون بودجه سال 1386

بر اساس اطلاعات 11 ماهه سال 1386، در برنامة حمایتی واگذاری حق بهره‌برداری از زمین در قالب طرح مسکن مهر، در کل کشور به تعداد 1435248 واحد مسکونی زمین به تعاونیهای مسکن واگذار شده است. از این تعداد 6680 واحد مسکونی تسهیلات آماده‌سازی زمین دریافت و 84634 واحد مسکونی قرار داد ساخت با سازندگان صلاحیت دار منعقد کرده‌اند. تعداد 33065 واحد مسکونی نیز موفق به اخذ پروانه ساخت شده‌اند.

شایان توجه می‌باشد که عملکرد این بخش در مقایسه با هدف واگذاری زمین به استعداد 5/1 میلیون واحد مسکونی در سال جاری بسیار مطلوب ارزیابی می‌گردد.

عملکرد 11 ماهه برنامة ساخت در بافتهای فرسوده با هدف 82442 واحد مسکونی در سال 1386، تعداد 48628 واحد بوده‌است.

در برنامة ساخت مسکن اجاره‌ای در یازده ماهه سال تعداد 73111 واحد مسکونی قرار داد ساخت منعقد و 27386 واحد مسکونی پروانه ساخت دریافت کرده‌اند. تعداد 3476 واحد نیز موفق به اخذ اولین بخش از تسهیلات بانکی در این قالب شده‌اند.

بر اساس اطلاعات شش‌ماهه ابتدای سال تعداد 21493 واحد مسکونی با استفاده از فناوریهای نوین تولید شده است. برنامة پیش‌بینی شده برای کل سال 1386 تولید 245456 واحد مسکونی بوده است.

تحت برنامه نوسازی و بهسازی مسکن روستایی با هدف نوسازی 278400 واحد مسکونی در سال، تعداد 170587 واحد از تسهیلات این برنامه در شش ماهه اول سال استفاده نموده‌اند.

در راستای اجرای برنامه‌های تبصره 6 در سال جاری 8280 هکتار از زمین های سایر دستگاههای دولتی توسط سازمانهای مسکن و شهرسازی در کل کشور تملک شده است.