جام جم آنلاین: علم در سده نوزدهم میلادی به جایگاهی مرجع و اقتدارآمیز دستیافت؛ چنانکه علممحوری و دانشگرایی به یکی از ویژگیهای برجسته جهان جدید تبدیل شد. در این دوره، علم گاه چنان منزلتی پیدا کرد که میتوان از نوعی شبهمذهب سخن گفت؛ نظامی فکری که اقتدار آن کمتر به پرسش گرفته میشد و بسیاری از مردم و حتی اندیشمندان، آن را امری مطلق و فراتر از نقد تلقی میکردند. از همین رو، برای شناخت چیستی علم مدرن و چرایی گسترش آن، باید این پدیده را در بستر تاریخی خود بررسی کرد؛ زیرا بدون توجه به زمینههای شکلگیری و تحول آن، ممکن است در تعریف و فهم معنای علم دچار مغالطه شویم.
از این منظر، یکی از راههای شناخت هر تاریخ و تمدن، بررسی تعریفی است که آن فرهنگ از علم ارائه میدهد. علم صرفا مجموعهای از اطلاعات و یافتهها نیست، بلکه مفهومی بنیادین است که با مبانی هستیشناختی، انسانشناختی و روششناختی یک فرهنگ پیوند دارد و در نحوه تفسیر جهان و شکلگیری نظام معنایی جامعه نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. بر همین اساس، تمدن اسلامی نیز با برداشت ویژهای از علم شناخته میشود؛ برداشتی که در قرآن کریم، با پشتوانه وحیانی و در پیوند با هدایت و تربیت انسان مطرح شده است. آیاتی همچون «اقرأ باسم ربک الذی خلق» و «هو الذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یتلو علیهم آیاته ویزکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمه» نشان میدهد که علم در این منظومه، با معرفت الهی، تزکیه و حکمت ارتباطی وثیق دارد.
جهان اسلام از آغاز با جریانهای فکری و معرفتی گوناگونی روبهرو بوده است؛ جریانهایی که گاه رقیب و گاه همکار و همسخن آن بهشمار میآمدند. نحوه تعامل با این جریانها و مواجهه با اندیشههای متفاوت، در حفظ هویت اسلامی و شکلگیری یک تاریخ و تمدن مستقل نقشی اساسی داشت. بنابراین، برای فهم جایگاه علم در تمدن اسلامی، باید دید این تمدن چگونه توانست در تعامل با دیگر سنتهای فکری، مبانی معرفتی خود را حفظ و در عین حال ظرفیتهای تازهای ایجاد کند.
در مواجهه با جهان مدرن نیز پرسش بنیادین همین است: معنای جدید علم چگونه پدید آمد و چه بسترهای منطقی و تاریخیای امکان ظهور آن را فراهم کرد؟ پاسخ به این پرسش، پیش از هر چیز، مستلزم شناخت خود مفهوم علم و لوازم منطقی آن است. به بیان دیگر، پیش از آنکه به تبارشناسی و بررسی تطورات تاریخی علم مدرن بپردازیم، باید روشن کنیم که این مفهوم بر چه مبانیای استوار است و چه تصویری از انسان و جهان ارائه میدهد.
اهمیت این مسأله از آنجا ناشی میشود که تداوم هر فرهنگ، تا اندازه زیادی به توانایی آن در دفاع آگاهانه از مبانی و مفاهیم بنیادین خود بستگی دارد. اگر این توانایی کاهش پیدا کند، فرهنگ دیگری که از قدرت و انسجام بیشتری برخوردار است، میتواند بهتدریج جایگزین آن شود. این جایگزینی لزوما از طریق تقابل آشکار اتفاق نمیافتد؛ گاهی مفاهیم پایه یک فرهنگ، آرامآرام وارد نظام معنایی فرهنگ دیگر شده، در آن نهادینه میشوند و جای مفاهیم پیشین را میگیرند. در چنین شرایطی، حتی بدون آنکه جامعه متوجه این دگرگونی باشد، شیوه زیست، ارزشها و الگوهای فکری آن تغییر میکند.
البته هر تغییر فرهنگی الزاما منفی نیست. مسأله اصلی، آگاهانه یا ناآگاهانه بودن این تغییر است. جامعهای که با شناخت مبانی و پیامدهای یک تحول فرهنگی، آن را میپذیرد یا در برابر آن موضع میگیرد، کنشگری آگاه است؛ اما جامعهای که بدون شناخت فرهنگ واردشده، صرفا از آن تقلید میکند و به دنبالهرو تبدیل خواهد شد. از همین رو، شناخت مبانی علم مدرن و پیامدهای آن، شرط مواجههای سنجیده با جهان جدید و جلوگیری از تقلید ناخواسته است.
برای روشن شدن اهمیت این موضوع میتوان به مثال بیماری اشاره کرد. فردی که تصور نادرستی از بیماری خود دارد، ممکن است بر اساس همان تصور، درمانی نامناسب انتخاب کند و نهتنها بهبود نیابد، بلکه وضعیت بیماریاش وخیمتر شود. در حوزه علم و فرهنگ نیز چنین اتفاقی ممکن است رخ دهد. اگر مبانی یک اندیشه نادرست باشند یا بهدرستی فهم نشوند، تصورات و رفتارهایی براساس آنها شکل میگیرد که در نهایت به پیدایش فرهنگی متناسب با همان ذهنیت میانجامد.
در ایران نیز بازاندیشی درباره مدرنیته و مفهوم علم، بهویژه از دهه ۱۳۵۰، مورد توجه قرار گرفت. مباحثی مانند چیستی علم و فلسفه و نسبت معرفت علمی با دیگر شیوههای شناخت، در پی انتقال برخی جریانهای فلسفی غربی، ازجمله فلسفههای تحلیلی و اندیشههای کارل پوپر، گسترش یافت. پوپر در تقابل فکری با مارکسیسم قرار داشت و اندیشههای او در ایران نیز، بهویژه در فضای مواجهه با مارکسیستها، مورد توجه جوانان مسلمان قرار گرفت. بخشی از پاسخهای فکری به مارکسیسم از ظرفیتهای درونی فرهنگ اسلامی و بخشی دیگر از جریانهای فکری غربی منتقد مارکسیسم تأثیر میپذیرفت.
بااینحال، این مباحث در ایران بیش از آنکه در ابتدا در محیطهای دانشگاهی و علمی مطرح شوند، در حلقههای سیاسی و غیررسمی مورد بحث و رقابت قرار گرفتند. این در حالی است که علوم اجتماعی از دهه ۱۳۴۰ بهتدریج در ایران شکل گرفت. در اندیشه پوپر، علم با آزمونپذیری و امکان نقد و ابطال پیوند میخورد؛ اما همین تعریف نیز پرسشهای مهمی به همراه دارد: معیار آزمونپذیری چیست؟ چه چیزی یک گزاره را تأیید یا رد میکند؟ و اساسا سنجه اعتبار معرفت علمی را چگونه باید تعیین کرد؟ این پرسشها سالها در سنتهای معرفتی و فلسفی اروپا، ازجمله جریانهای تحلیلی و قارهای، محل بحث بودهاند.
امروز نیز مفهوم علم در مقایسه با برداشتهای نخستین مدرنیته دستخوش تحول شده است. اگر در مقطعی با نوعی پوزیتیویسم خام مواجه بودیم، تحولات بعدی در فلسفه علم، ازجمله مباحث مطرحشده در حلقه وین و جریانهای فکری مرتبط با آن، و همچنین نقدهای مکتب فرانکفورت، در بازاندیشی درباره ماهیت و حدود علم مدرن اثر گذاشتند. بنابراین، نمیتوان تعریف علم را به برداشتهای سادهانگارانه و اولیه از دانش تجربی محدود کرد.
از این رو، ضروری است در فضای فکری کشور بحث درباره چیستی علم و تمایز آن از شبهعلم گسترش یابد. چنین بحثی بدون بررسی تحولات تاریخی علم، از قرون وسطی و رنسانس تا دوران جدید، امکانپذیر نیست. شناخت علم مدرن تنها به معنای آشنایی با دستاوردهای آن نیست؛ بلکه مستلزم شناخت مبانی، محدودیتها و پیامدهای معرفتی و فرهنگی آن نیز هست. تنها با چنین شناختی میتوان در برابر تحولات جهان جدید موضعی آگاهانه اتخاذ کرد و بهجای تقلید منفعلانه، به تعامل و مواجههای سنجیده و خلاقانه دست یافت.
نویسنده: حجتالاسلام حمید پارسانیا / استاد دانشگاه