کاهش آسیب زلزله با آموزش و نوسازی

در چنین شرایطی تنها تخریب ساختمان‌ها مسأله‌ساز نیست و آتش‌سوزی، انسداد معابر، اختلال در شبکه‌های آب و گاز و دشواری امدادرسانی می‌تواند ابعاد حادثه را چندبرابر کند. از سوی دیگر آمادگی شهروندان و نیرو‌های امدادی برای ساعات ابتدایی پس از حادثه اهمیت زیادی دارد؛ ساعاتی که می‌تواند در کاهش تلفات و نجات مصدومان تعیین‌کننده باشد. 
تهران با بیش از یک میلیون پلاک ساختمانی، با حجم قابل توجهی از ساختمان‌های فرسوده و آسیب‌پذیر مواجه است؛ موضوعی که در صورت وقوع زلزله‌ای شدید می‌تواند به یکی از اصلی‌ترین عوامل افزایش تلفات تبدیل شود. 
دکتر علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفت‌و‌گو با 
جام‌جم آنلاین درباره میزان آمادگی تهران در برابر زلزله شدید می‌گوید: «میزان خسارت و تلفات ناشی از زلزله شدید در تهران بیش از هر چیز به کیفیت ساختمان‌های موجود بستگی دارد. ساختمان‌های ناایمن، فروریختن سازه‌ها و حجم بالای آوار از مهم‌ترین عوامل افزایش خسارت و تلفات در زمان وقوع زلزله هستند و همین موضوع، زلزله را به تهدیدی جدی برای پایتخت تبدیل می‌کند.» او با اشاره به وضعیت بافت‌های فرسوده تهران ادامه می‌دهد: «از حدود یک میلیون و ۱۰۰هزار پلاک ساختمانی تهران، نزدیک به ۲۵۰هزار پلاک در بافت‌های فرسوده قرار دارد. برآورد می‌شود از این تعداد، حدود ۶۰ تا ۷۰درصد ساختمان‌ها در برابر حتی زلزله‌های متوسط و بالاتر نامقاوم باشند.» 
زمان وقوع زلزله نیز می‌تواند در میزان تلفات نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد؛ به‌ویژه در شهری که بخش زیادی از جمعیت آن در ساعات شب در خانه‌های خود حضور دارند. 
رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به تجربه زلزله‌های گذشته می‌گوید: «بررسی تجربیات زلزله‌های رخ‌داده، نشان می‌دهد زلزله‌های شبانگاهی، یعنی زلزله‌هایی که در زمان استراحت و حضور مردم در خانه‌ها رخ می‌دهد، تلفات جانی حدود سه برابر بیشتر از زمین‌لرزه‌هایی دارد که در ساعات کاری و روز اتفاق می‌افتد.» 
در صورت وقوع زلزله شدید، خطر تنها به فروریختن ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. آسیب به شبکه‌های زیرساختی به‌ویژه شبکه گاز می‌تواند موج دیگری از حوادث را رقم بزند و روند امدادرسانی را دشوارتر کند. 
بیت‌اللهی با اشاره به گستردگی شبکه گاز در تهران می‌گوید: «در تمامی کوچه‌محله‌های تهران شبکه گاز وجود دارد و گاز پرفشار در این لوله‌ها در جریان است. تجربه زلزله، کوبه ژاپن نشان داد آتش‌سوزی‌های پس از زلزله گاهی می‌توانند خسارت بیشتری از خود زمین‌لرزه به بار آورند.» او ادامه می‌دهد: «در تهران لوله‌های گاز با فشار بالا در معابر اصلی و لوله‌های ۶۰پوندی در کوچه‌ها و معابر وجود دارد؛ بنابراین این موضوع تصویر واقع‌بینانه‌تری از رخداد زلزله به ما می‌دهد. با این حجم از حوادث و حوادث ثانویه، باید به‌طور جدی بگوییم تهران آمادگی لازم را در مدیریت بحران پس از سانحه ندارد.» یکی از چالش‌هایی که کمتر به آن توجه می‌شود، وضعیت نیرو‌های امدادی و مدیران بحران در ساعات اولیه حادثه است. در صورت وقوع زلزله شدید نمی‌توان فرض کرد که همه نیرو‌های امدادی بدون آسیب و دغدغه‌های شخصی در محل خدمت حاضر خواهند بود؛ بنابراین تداوم خدمات امدادی نیازمند پیش‌بینی‌های قبلی است. بیت‌اللهی در این باره توضیح می‌دهد: «تصور می‌شود در آن زمان حیاتی رخداد زلزله، یعنی ساعات اولیه، مدیران بحران و نیرو‌های امداد و نجات در حالت عادی خواهند بود و به وظایف خود عمل خواهند کرد در حالی که اصولا چنین نیست. این افراد ممکن است آسیب ببینند یا خانواده‌های‌شان در معرض آسیب باشند و در چنین شرایطی، انجام وظایف معمول با دشواری مواجه خواهد شد.» به گفته این کارشناس، همین موضوع نشان می‌دهد آمادگی نیرو‌های امدادی باید پیش از وقوع حادثه مورد توجه قرار گیرد: «شرط اول این است که نیرو‌های امدادی و خانواده‌های‌شان سالم باشند تا بتوانند خدمت‌رسانی کنند؛ بنابراین باید تمهیداتی اندیشیده شود تا نیرو‌های امدادی حداقل ایمنی جانی را داشته باشند و بتوانند وظایف خود را انجام دهند.» 
پس از وقوع زلزله، تامین آب و مواد غذایی برای جمعیت آسیب‌دیده یکی از نخستین نیازهاست، اما به گفته بیت‌اللهی تهران در این زمینه نیز با کمبود‌های جدی مواجه است. او با اشاره به سوله‌های مدیریت بحران می‌گوید: «در تهران غیر از تلاش‌هایی که در شهرداری در دوره‌ای برای ایجاد سوله‌های بحران انجام شد و بخشی از این سوله‌ها بعد‌ها تغییر کاربری دادند و به سالن ورزشی یا فضا‌های دیگری تبدیل شدند، اساسا رویکرد مناسبی برای ذخیره اقلام ضروری وجود ندارد.» 
بیت‌اللهی درباره ذخیره آب نیز توضیح می‌دهد: «در برخی نقاط تهران و بعضی پارک‌ها مخازن آب زیرسطحی نصب شد، اما با توجه به برآوردی که برای هر شعاع ۱۰۰۰متری وجود داشت، بسیاری از این اقدامات به دلایل مختلف از جمله مشکلات مالی، مالکیت زمین و تملک ناتمام باقی ماند.» 
او تاکید می‌کند: «در روز‌های اولیه حادثه، آب حتی از غذا ضروری‌تر است. اگر معابر مسدود باشند و شبکه گاز و آتش‌سوزی نیز مشکل ایجاد کند، رساندن اقلام ضروری به‌ویژه آب اهمیت بسیار زیادی دارد.» 
وی درباره ذخایر غذایی نیز می‌گوید: «از نظر تغذیه و ذخیره مواد غذایی و انبار‌ها نیز شرایط باید به شکلی باشد که بتواند برای ابعاد واقعی حادثه پاسخگو باشد؛ به‌ویژه تا زمانی که نیرو‌های امدادی استان‌های معین بتوانند خودشان را به تهران برسانند.» فرسودگی ساختمان‌ها تنها مسأله تهران نیست و ضعف نظارت بر ساخت‌وساز‌های جدید نیز می‌تواند در زمان وقوع زلزله مشکل‌ساز شود. رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مهم‌ترین ضعف تهران و دیگر شهر‌های کشور را کیفیت پایین ساخت‌وساز‌ها می‌داند و می‌گوید: «ساختمان‌های موجود در بافت‌های فرسوده و حتی ساختمان‌هایی که نوسازی شده‌اند، اگر نظارت جدی روی آنها نباشد، می‌توانند مشکل‌ساز شوند.» او با اشاره به تجربه زلزله‌های بزرگ کشور ادامه می‌دهد: «در زلزله‌های مختلف از جمله زلزله کرمانشاه دیدیم که ساختمان‌های نوساز و مهندسی‌ساز نیز به‌دلیل فقدان نظارت و نگاه‌های سوداگری در ساخت‌وساز فروریختند و جان ساکنان خود را گرفتند.» 
بیت‌اللهی تاکید می‌کند: «اصلی‌ترین منشأ خطر ساختمان‌هایی هستند که در برابر زلزله مقاومت ندارند. این پاشنه آشیل زلزله تهران است؛ به‌ویژه در شهری که حدود ۲۵۰هزار پلاک آن در بافت فرسوده قرار دارد.» 
 کاهش تلفات با آموزش 
نوسازی ساختمان‌ها و اصلاح زیرساخت‌ها، فرآیندی زمانبر است، اما به اعتقاد این کارشناس، برخی اقدامات فوری می‌تواند پیش از وقوع زلزله انجام شود و در کاهش تلفات نقش داشته باشد. 
بیت‌اللهی می‌گوید: «دو اقدام اساسی برای بحران زلزله تهران قابل انجام است. یکی آموزش‌های مردمی است. این آموزش‌ها نباید صرفا ماهی یک‌بار یا چند ماه یک‌بار انجام شود بلکه باید به شکل مستمر و نهادینه باشد.» 
او ادامه می‌دهد: «کشور‌هایی هستند که از دوره ابتدایی، آموزش‌های مرتبط با زلزله را به‌صورت دروس اجباری ارائه می‌کنند. در کشور ما این آموزش‌ها به‌صورت نظام‌مند در برنامه‌های درسی مدارس ارائه نمی‌شود؛ بنابراین از طریق صداوسیما، رسانه‌ها و فضای مجازی باید به مردم آموزش دهیم که هنگام وقوع زلزله چگونه رفتار کنند، کجا بروند و چه اقداماتی انجام دهند.» به گفته بیت‌اللهی، آموزش مستمر می‌تواند نقش مهمی در کاهش تلفات داشته باشد: «اگر این آموزش‌ها پیش از وقوع زلزله انجام شود، می‌تواند تلفات جانی را تا ۷۰درصد کاهش دهد.» در کنار آموزش شهروندان، کاهش خطر آتش‌سوزی‌های پس از زلزله نیز از اقداماتی است که می‌تواند با سرعت بیشتری نسبت به نوسازی ساختمان‌ها انجام شود. بیت‌اللهی با اشاره به این موضوع می‌گوید: «موضوع نگران‌کننده دیگر آتش‌سوزی‌های ناشی از زلزله است؛ به‌ویژه با توجه به گستردگی شبکه گاز تهران.» 
او پیشنهاد می‌کند: «نصب سیستم‌های اتوماتیک قطع گاز می‌تواند به محض وقوع زلزله، گاز را از شبکه‌های اصلی قطع کند. این کار نیز نسبتا سریع قابل انجام است و می‌تواند بسیاری از تلفات ثانویه را کاهش دهد.» 
بیت‌اللهی در پایان بر ضرورت آمادگی پیش از وقوع حادثه تاکید می‌کند: «عمده تلفات در همان ساعات اولیه است. اگر امداد و نجات و رسیدگی به‌موقع انجام شود، بسیار کارساز خواهد بود؛ بنابراین امکانات و آمادگی‌ها باید پیش از رخداد فراهم شود، نه زمانی که حادثه اتفاق افتاده است.»