اقتصاد مقاومتی، میراثی برای حل مشکلات اقتصاد ایران

در چنین شرایطی، هر نسخه اقتصادی که صرفا بر الگوهای وارداتی، راه‌حل‌های کوتاه‌مدت یا انتظار برای گشایش از بیرون (مذاکره) تکیه کند، نه‌تنها درمان قطعی مشکلات نخواهد بود بلکه چه ‌بسا بر عمق آسیب‌پذیری‌ها بیفزاید. در برابر این واقعیت، اندیشه اقتصادی رهبر شهید انقلاب اسلامی از سال‌ها پیش یک مسیر روشن و بومی را پیش روی کشور قرار داده است که با عنوان «اقتصاد مقاومتی» شناخته می‌شود. اقتصاد مقاومتی در این چارچوب، یک شعار نیست بلکه منظومه‌ای فکری، اجرایی و راهبردی برای اداره اقتصاد کشور بر پایه اقتضائات بومی، ظرفیت‌های داخلی، عدالت، مردم‌محوری و افزایش تاب‌آوری در برابر فشارهای بیرونی است. آنچه امروز با عنوان اقتصاد مقاومتی، عدالت اقتصادی، رفاه اجتماعی، بهره‌گیری از همه ظرفیت‌های مردمی و اقتصادی کشور و کاهش آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های خارجی مطرح می‌شود، درواقع استمرار همان مکتب اقتصادی اسلام است که در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی در قالب سیاست‌های اجرایی و جهت‌گیری‌های عملی تبیین شده. 

رهبر شهید انقلاب در سال‌های مختلف، متناسب با شرایط کشور و تحولات بیرونی، بارها بر لزوم دستیابی به یک الگوی اقتصادی بومی و متناسب با مختصات ایران اسلامی تاکید کردند. ایشان در نخستین روز سال ۱۳۹۰، در پیام نوروزی خود، با طرح مفهوم «جهاد اقتصادی» تصریح کردند که کشور برای عبور از موانع و رسیدن به اهداف بزرگ خود نیازمند حرکتی جهشی و مجاهدانه در عرصه اقتصاد است. همانجا بود که روشن شد از نگاه ایشان، اقتصاد صرفا یک حوزه توصیه‌ای نیست بلکه میدان اراده ملی، مدیریت جهادی و حضور فعال مردم است. 

یک سال بعد، در دوم شهریور ۱۳۹۱ رهبر شهید انقلاب در دیدار با کارآفرینان، تعریفی روشن از اقتصاد مقاومتی ارائه کردند. ایشان در آن زمان تاکید کردند که اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی که در برابر تلاطم‌های جهانی، دشمنی‌ها، تحریم‌ها و تکانه‌های بیرونی مقاوم باشد و بتواند مسیر پیشرفت خود را ادامه دهد. این تعبیر، نقطه تمایز اساسی اقتصاد مقاومتی با نگاه‌های منفعلانه و وابسته را آشکار می‌کند. در این الگو هدف فقط بقا نیست بلکه پیشروی در میانه فشارها و تحریم‌هاست.
 

رهبر شهید انقلاب در هفتم اردیبهشت ۱۳۹۲ در حرم مطهر رضوی، از ضرورت خلق «حماسه اقتصادی» سخن گفتند و تاکید کردند که اقتصاد کشور به یک حرکت بزرگ و همه‌جانبه نیاز دارد. چند ماه بعد در ششم شهریور همان سال نیز بار دیگر همین مضمون را تکرار کردند و نشان دادند که مسأله اقتصاد برای کشور مسأله‌ای حاشیه‌ای یا مقطعی نیست بلکه محور اصلی پایداری ملی و اقتدار عمومی است. 

در ۲۲مهر ۱۳۹۱ نیز رهبر شهید انقلاب از مفهوم «اقتصاد پیشرو» سخن گفتند؛ اقتصادی که صرفا تدافعی نیست بلکه توانایی حرکت، ابتکار، نوآوری و گشودن مسیرهای تازه را دارد. بر همین اساس، اقتصاد مقاومتی نه به‌معنای ریاضت اقتصادی است و نه به‌معنای انزوا بلکه به‌معنای ساختن اقتصادی فعال، مولد، درون‌زا و در عین حال برون‌گراست. ایشان در ۲۶شهریور ۱۳۹۲ و نیز در ۱۷مهر و ۱۴شهریور همان سال بر مفهوم «اقتصاد درون‌زا و مولد» تاکید کردند؛ اقتصادی که موتور اصلی آن از درون کشور روشن می‌شود اما در تعامل سازنده با بازارهای منطقه‌ای و جهانی نیز قدرت رقابت و حضور دارد. 

یکی از مهم‌ترین پایه‌های این نگاه، عدالت اقتصادی است. رهبر شهید انقلاب در ۲۲مهر ۱۳۹۱ و پیشتر در ۲۱دی ۱۳۸۷، بر این نکته تاکید کردند که پیشرفت اقتصادی بدون عدالت، مطلوب اسلام و انقلاب نیست. به بیان دیگر، رشد اگر به توزیع ناعادلانه فرصت‌ها، گسترش شکاف طبقاتی و محروم ماندن بخش‌هایی از جامعه بینجامد نه پایدار است و نه مشروع. اقتصاد مقاومتی در نتیجه فقط یک راهبرد برای افزایش تولید یا کاهش فشار تحریم نیست بلکه الگویی عدالت‌بنیان است که باید رفاه عمومی، کاهش تبعیض و سهم‌بری عادلانه عوامل تولید را نیز تامین کند. 

از سوی دیگر، اقتصاد مقاومتی بدون علم و فناوری معنا ندارد. رهبر شهید انقلاب در 8مرداد ۱۳۹۱ بر «اقتصاد دانش‌بنیان» تاکید کردند و آن را از ضرورت‌های پیشرفت کشور دانستند. این تاکید از آن جهت اهمیت دارد که اقتصاد مقاومتی، بازگشت به شکل‌های کهنه تولید نیست بلکه استفاده حداکثری از دانش، فناوری، نوآوری، شرکت‌های دانش‌بنیان، ارتباط صنعت و دانشگاه، نظام ملی نوآوری و نقشه جامع علمی کشور برای ارتقای بهره‌وری و خلق ارزش افزوده است. اگر تولید داخلی نتواند دانش‌پایه، رقابت‌پذیر و باکیفیت باشد، طبیعی است که هم در بازار داخلی عقب می‌ماند و هم در فتح بازارهای صادراتی ناکام خواهد بود. 

در این میان، مسأله نفت جایگاه ویژه‌ای در اندیشه اقتصادی رهبر شهید داشته است. ایشان در ۱۴شهریور ۱۳۹۲، اول فروردین ۱۳۹۲ و نیز در ۲۱دی ۱۳۸۷ بارها بر ضرورت حرکت به‌سمت اقتصاد بدون نفت یا دست‌کم کاهش وابستگی بودجه به نفت تاکید کردند. معنای این سخن روشن است: تا وقتی دخل ‌و خرج دولت و برنامه‌ریزی اقتصادی کشور به درآمدهای خام و ناپایدار نفتی گره خورده باشد، هر تکانه قیمتی یا هر محدودیت خارجی می‌تواند تعادل اقتصاد ملی را بر هم بزند. اقتصاد مقاومتی می‌خواهد این نقطه ضعف تاریخی را به نقطه قوت تبدیل کند. یعنی با افزایش تولید داخلی، توسعه صادرات غیرنفتی، تکمیل زنجیره ارزش، تقویت صندوق توسعه ملی و اصلاح نظام درآمدی دولت، اقتصاد را از خام‌فروشی و بودجه‌ریزی نفتی دور کند. 

در کنار اینها، مردمی‌سازی اقتصاد یکی دیگر از ارکان اساسی این راهبرد است. رهبر شهید انقلاب بارها تاکید داشتند که دولت باید زمینه‌ساز، هدایتگر و ناظر باشد، نه رقیب مردم. اقتصادی که مردم در آن نقش واقعی نداشته باشند، نه چابک است نه پویا و نه مقاوم. از همین رو حمایت از کارآفرینان، رفع موانع تولید، تامین امنیت سرمایه‌گذاری، روان‌سازی فضای کسب‌وکار و مبارزه با انحصار، بخشی جدایی‌ناپذیر از اقتصاد مقاومتی است. 

مسأله فرهنگ مصرف و ترجیح کالای داخلی نیز در همین منظومه جای می‌گیرد. رهبر شهید انقلاب در مقاطع مختلف بر مدیریت مصرف، پرهیز از اسراف و حمایت از تولیدات داخلی تاکید کردند. این تاکید صرفا یک توصیه اخلاقی نیست. یک قاعده اقتصادی مهم است. تا وقتی بازار داخلی در اختیار کالاهای خارجی باشد و تولیدکننده ایرانی نتواند با پشتوانه تقاضای ملی روی پای خود بایستد، سخن گفتن از جهش تولید و اشتغال پایدار دشوار خواهد بود. البته این حمایت نیز مشروط به ارتقای کیفیت، رقابت‌پذیری و استانداردسازی کالاهای داخلی است. زیرا حمایت از تولید ملی به‌معنای پذیرش تولید بی‌کیفیت نیست. 

با این حال اقتصاد مقاومتی فقط برنامه افزایش تولید نیست بلکه برنامه اصلاح حکمرانی اقتصادی است. اهمیت این راهبرد زمانی بیشتر روشن می‌شود که به ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در ۲۹بهمن ۱۳۹۲ نگاه کنیم؛ سندی راهبردی در ۲۴بند که در آن بر رشد پویا، اقتصاد دانش‌بنیان، افزایش بهره‌وری، هدفمندسازی یارانه‌ها، سهم‌بری عادلانه عوامل تولید، افزایش تولید داخلی نهاده‌ها و کالاهای اساسی، تامین امنیت غذا و درمان، اصلاح نظام مالی، حمایت همه‌جانبه از صادرات، مدیریت مصرف، مقابله با ضربه‌پذیری درآمد نفت و گاز، شفاف‌سازی اقتصاد، گفتمان‌سازی، تقویت فرهنگ جهادی، رصد تحریم‌ها و روان‌سازی نظام توزیع تاکید شده است. این سند نشان می‌دهد اقتصاد مقاومتی صرفا یک مفهوم کلی نیست بلکه نقشه راهی نسبتا دقیق برای اداره اقتصاد کشور است. در همین چارچوب بود که سال ۱۳۹۵ از سوی رهبر انقلاب اسلامی با عنوان «اقتصاد مقاومتی؛ اقدام و عمل» نامگذاری شد. 

 

رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران ۲۹بهمن ۱۳۹۲ در ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی تاکید کردند: «اقتصاد مقاومتی یعنی آن اقتصادی که در شرایط فشار، در شرایط تحریم، در شرایط دشمنی‌ها و خصومت‌های شدید می‌تواند کشور را حفظ کند و از این مسیر پرخطر عبور دهد. این اقتصاد، زاینده و پویاست و نه منفعل.» 

 ایشان ۲۰اسفند ۱۳۹۲ فرمودند: «اقتصاد مقاومتی یک مسابقه نیست. یک حرکت بنیادین و ساختاری است. ما باید در درون، استحکام خود را به قدری بالا ببریم که عوامل بیرونی، کمترین تاثیر منفی را بر معیشت مردم داشته باشد.» 

رهبر شهید اول فروردین ۱۳۹۳ گفتند: «اگر بخواهیم در اقتصاد مقاومتی عمل کنیم، اولین قدم این است که به نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده‌ خودمان اعتماد کنیم. تکیه بر ظرفیت‌های داخلی، کلید اصلی عبور از سدهای تحریمی است.» 

ایشان ۲۹بهمن ۱۳۹۳ در نخستین سالروز ابلاغ سیاست‌های اقتصاد مقاومتی فرمودند: «اقتصاد مقاومتی، یک الگوی مبتنی بر عدالت است. اگر تولید ملی رشد نکند و اگر نگاه مسئولین به بیرون مرزها باشد، اقتصاد مقاومتی محقق نخواهد شد. ما باید باور کنیم که می‌توانیم روی پای خود بایستیم.» 

رهبر شهید اول فروردین ۱۳۹۴ هم بیان داشتند: «در اقتصاد مقاومتی، دولت باید نقش هدایتگر و حمایتگر داشته باشد، نه نقش تصدی‌گری. تصدی‌گری دولت در اقتصاد، مثل یک سد در برابر سیل خروشان توانمندی‌های بخش خصوصی است.» 

ایشان ۲۹بهمن ۱۳۹۴ فرمودند: «ما ابلاغیه‌ سیاست‌های کلی را دادیم اما کار اصلی در میدان عمل است. این سیاست‌ها، یک مجموعه‌ به هم پیوسته است. نمی‌شود بخشی از آن را اجرا کرد و بخشی را رها کرد. باید همزمان برای تولید، اصلاح نظام بانکی و کاهش وابستگی بودجه به نفت حرکت کرد.» 

رهبر شهید انقلاب ۲۹بهمن ۱۳۹۵ فرمودند: «اقتصاد مقاومتی یعنی گره‌گشایی از کار مردم با تکیه بر ظرفیت‌های داخلی و نه چشم‌ دوختن به‌دست بیگانگان. من بارها گفته‌ام که این سیاست‌ها کاغذبازی نیست. اینها نسخه شفابخش برای دردهای مزمن اقتصادی ماست.» 

ایشان ۲۹بهمن ۱۳۹۶ تاکید کردند: «ما در زمینه‌ دانش‌بنیان، ظرفیت‌های عظیمی داریم. اقتصاد مقاومتی بدون اقتصاد دانش‌بنیان ناقص است. باید دانش جوانان نخبه‌ ما به ثروت ملی تبدیل شود تا فشار تحریم‌ها بر کشور کم شود.» 

ایشان ۲۹بهمن ۱۳۹۷ فرمودند: «فشار دشمن برای این است که ما را از درون دچار فروپاشی اقتصادی کند. راه مقابله، فقط و فقط تقویت تولید است. هر قدر تولید را قوی‌تر کنیم، ضربه‌پذیری ما در برابر نوسانات ارزی کمتر می‌شود.» 

رهبر شهید ۲۹بهمن ۱۳۹۸ هم گفتند: «اقتصاد مقاومتی یعنی تاب‌آوری. ما باید به‌گونه‌ای مدیریت کنیم که حتی اگر صادرات نفت به صفر رسید، کشور اداره شود. راه آن تقویت درآمدهای پایدار مالیاتی و کوچک‌سازی دولت است.» 

ایشان اول فروردین ۱۴۰۰ نیز فرمودند: «تولید، پشتیبانی‌ها و مانع‌زدایی‌ها. مانع‌زدایی یعنی حذف قوانین دست‌ و پاگیر اداری که نفس تولیدکننده را گرفته است. اقتصاد مقاومتی یعنی میدان دادن به کسانی که می‌خواهند از بن‌بست‌های اقتصادی عبور کنند.» 

رهبر شهید اول فروردین ۱۴۰۱ هم تاکید کردند: «تولید دانش‌بنیان موتور پیشران اقتصاد مقاومتی است. علمی که به تولید صنعتی و کشاورزی پیشرفته تبدیل نشود، فقط در کتابخانه‌ها می‌ماند. باید ارتباط بین دانشگاه و صنعت را به یک اتوبان دوطرفه تبدیل کنیم.» 

ایشان در نوروز 1402 نیز گفتند: «مهار تورم شرط اصلی رشد تولید است. اگر تورم بالا باشد، تولیدکننده نمی‌تواند برنامه‌ریزی کند. اقتصاد مقاومتی یعنی ثبات اقتصادی؛ و این ثبات، در گروی انضباط مالی دولت و مدیریت نقدینگی است.» 

 

واقعیت این است که بسیاری از مسائل امروز اقتصاد ایران، از تورم و رشد پایین اقتصادی گرفته تا نوسان ارزی، ضعف سرمایه‌گذاری، فشار بر تولید و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های خارجی دقیقا در نقاطی ریشه دارد که اقتصاد مقاومتی برای آنها راه‌ حل ارائه کرده است. کاهش وابستگی به نفت، تقویت تولید ملی، دانش‌بنیان کردن اقتصاد، مردمی‌سازی فعالیت‌های اقتصادی، مدیریت واردات، توسعه صادرات، اصلاح ساختار بودجه، مبارزه با فساد، افزایش بهره‌وری، توجه به امنیت غذایی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، هر یک بخشی از نسخه نجات اقتصاد ایران است؛ نسخه‌ای که نه در اتاق‌های فکر بیرونی بلکه از دل تجربه تاریخی، نیازهای بومی و فهمی عمیق از واقعیت‌های ایران استخراج شده است. 

از این منظر، بازخوانی اندیشه اقتصادی رهبر شهید، صرفا یک رجوع تاریخی یا یک بحث نظری نیست. بازگشت به نقشه راهی است که می‌تواند اقتصاد ایران را از وضعیت فرسایشی و آسیب‌پذیر کنونی خارج کند. اگر این راهبردها به‌معنای واقعی کلمه اجرا شود، یعنی از سطح بخشنامه و شعار به سطح تصمیم‌گیری، تخصیص منابع، اصلاح ساختارها و اراده مدیریتی برسد، اقتصاد ایران قادر خواهد بود جایگاه واقعی خود را بازیابد؛ جایگاهی متناسب با وسعت منابع، کیفیت سرمایه انسانی، موقعیت ژئوپلیتیک، ظرفیت‌های تولیدی و پشتوانه تمدنی کشور. در چنین صورتی، اقتصاد مقاومتی نه فقط راه عبور از تحریم و فشار بلکه سکوی پرتاب ایران به‌سمت استقلال اقتصادی، عدالت اجتماعی و پیشرفت پایدار خواهد بود.