باغ های ایرانی فلات ایران

وجود هندسه منظم در باغ‌های سلطنتی پاسارگاد و در مقیاس کلان در باغ‌های پیرامون کاخ‌ها، تبدیل به الگویی شده است که بعدها در دوره ساسانی و پس از اسلام تکامل پیدا کرده است.

باغ ایرانی ساختار منحصر به فردی دارد. اول این‌که در مسیر عبور جوی آب قرار دارد. دوم این‌که با دیوارهای بلند محصور است و سوم در داخل باغ، عمارت تابستانی و استخر آب قرار دارد. در باغ ایرانی توجه خاصی به شکل‌های هندسی می‌شده و شکل مربع که فاصله بین اجزای باغ را ساده و روشن نشان می‌داده، از اهمیت خاصی برخوردار بود. برای کاشت درخت، نخستین گام دقت در تعیین فاصله محل کاشت از هر طرف بود و به این ترتیب مربع‌هایی شکل می‌گرفت که از هر طرف می‌‌شد ردیف درختان را دید. یک اصل مهم دیگردر باغ‌سازی ایرانی این بوده که چشم‌انداز اصلی باغ به شکل مستطیل کشیده است. در همین حال در سراسر فلات ایران و بخصوص کشورهای هند و پاکستان نمونه منحصربه‌فرد باغ‌های ایرانی با ویژگی‌های معماری یاده شده، به چشم می‌خورد.

باغ شالیمار لاهور

باغ شالیمار در لاهور پاکستان جزو مجموعه باغ‌های ایرانی است که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این باغ به دستور شاه جهان و توسط ملا‌علاء ملک تونی، از معماران مشهور ایرانی در سال 1641 میلادی ساخته شده است. باغ شالیمار در پنج کیلومتری شمال شرقی لاهور واقع است. شالیمار به شکل متوازی‌الاضلاع طویل ساخته شده و بر پایه طرح چهارباغ شکل گرفته و درازای باغ‌های آن از شمال به جنوب 658 متر و از شرق به غرب 258 متر است.

باغ در دیوارهای بلند آجری محصور شده است. در میانه باغ سه تراس از جنوب به شمال با فاصله چهار یا پنج متری یکدیگر قرار دارند که در سطوح مختلفی ساخته شده‌اند. بلندترین تراس یا سومین تراس، فرحبخش نام دارد و دارای 105 فواره است. تراس میانه یا دومین تراس که در کنار استخر ساخته شده، فیضبخش نام دارد و 152 فواره دارد و تراس کوتاه‌تر یا پایین، حیاتبخش نامگذاری شده که 153 فواره دارد. در مجموع باغ شالیمار دارای 410 فواره و پنج آبشار است که برای گرمای تابستان از آنها استفاده می‌کردند. عمارت ساآوان بادون، ساختمان نگارخانه، حمام، سرسرا، بهارخواب، سالن اجتماعات، اتاق خواب همسر شاه و دو دروازه و منار در باغ شالیمار برای استفاده خانواده سلطنتی ساخته شده است.

مقبره همایون

یکی دیگر از باغ‌های ایرانی که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده مقبره همایون، دومین پادشاه امپراتوری مغولی در هند است. این مقبره در شهر دهلی واقع شده و اولین باغ ایرانی ساخته شده در شبه‌قاره هند محسوب می‌شود. ساخت مقبره همایون به دستور همسرش در سال 1565 آغاز می‌شود و بیش از هشت سال به طول می‌انجامد. این مقبره با طرح چهارباغ به شکل مربع ساخته شده، با راه‌هایی که با ماسه قرمز پوشیده است و نهرهای آب که به استخری در وسط باغ منتهی می‌شود. روبه‌روی استخر در میانه باغ، مقبره همایون به شکل مربع با آجر و سنگ قرمز و سفید ساخته شده است.

تاج محل

تاج محل از پرآوازه‌ترین بناهای تاریخی جهان است که به دستور شاه جهان در سال 1632 آغاز به ساخت و در سال 1653 تکمیل شده است. شاه جهان این مقبره را برای یادبود عشق همسرش، ممتاز محل؛ پرنسس ایرانی‌تبار در کنار رود یامونا در شهر آگرا، 200 کیلومتری دهلی پایتخت هند می‌سازد. تاج محل با 58 متر بلندی و 56 متر پهنا بر روی تخته سنگ عظیم 100 متری × 100 متری مرمرین ساخته شده است. این بنای بزرگ در یک باغ پهناور 18 هکتاری قرار دارد که در مرکز این باغ نهر آب طولانی وجود دارد که به شیوه باغ‌های ایرانی ساخته شده و با همین عنوان هم در میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

مقبره ممتاز محل در انتهای باغ ساخته شده است .در متون تاریخی به نام معمار یا معماران این مجموعه اشاره نشده، اما برخی پژوهشگران به نسخه خطی‌ای اشاره می‌کنند که در آن به نام «استاد عیسی نقشه نویس» و «امانت خان شیرازی طغرانویس» اشاره شده است.

البته امضای امانت خان شیرازی که به‌دلیل استعدادش مورد لطف شاه‌‌جهان بوده است، زیر یکی از خطاطی‌های ایوان جنوبی تاج محل حک شده و آنچه که مسلم است این‌که خط ثلث کتیبه‌های تاج محل که به رنگ مشکی بر روی مرمر سفید که شامل آیات قرآن و اشعار فارسی است، اثر امانت خان شیرازی است. گیوین هامبلی نویسنده کتاب «شهرهای هندوستان گورکانی» می‌نویسد که ریشه ایرانی تاج محل نخستین و پایدارترین برداشتی خواهد بود که یک دانش پژوه معماری اسلامی با دیدن این بنای یادبود حاصل می‌کند و همچنین به نظر او تاج محل حد اعلای نبوغ ایرانی در هنر معماری، در خاک هند و فلات ایران است.

تهمینه عامری - روزنامه نگار