خشم خانمانسوز

حتما در دور و بر خود با افرادی مواجه شده‌اید که زود از کوره در می‌روند، داد و بیداد می‌کنند و حتی ممکن است چیزی را بشکنند یا با فردی زد و خورد کنند، اما پس از نشان دادن خشم خود خیلی سریع پشیمان می‌شوند و شروع می‌کنند به معذرت‌خواهی و حتی واکنش هیجانی چون گریه و اندوه از خود نشان می‌دهند.

این افراد معمولا توسط دیگران به‌عنوان افرادی که قلب مهربانی دارند ممکن است شناخته شوند اما ناتوانی این افراد در کنترل خشم و عصبانیت خود به وضوح برای ایشان مشکل جدی اجتماعی و بین فردی به همراه دارد.

عامل اصلی ناتوانی افراد در کنترل خشم چیست؟

یکی از عوامل اصلی ناتوانی افراد در کنترل خشم خود ابتلا به بیماری روانپزشکی است. تحریک‌پذیری و تندخویی از تظاهرات بسیاری از بیمار‌های روانپزشکی چون افسردگی و اضطراب است که نشان از روان آزرده این افراد دارد. بیماری‌های روانپزشکی عموما با تاثیر بر مواد پروتئینی مغز و به هم زدن نظم آنها می‌توانند تعادل روان فرد در بیان احساسات خود را به‌هم بزنند. همچنین بعضی افراد به واسطه مسائل ژنتیکی از دوران کودکی با سطح ناکافی مواد ذکر شده در مغز و بدن خود مواجهند و همین سبب می‌شود که در تمام عمر خود انسانی زودجوش به حساب بیایند. البته در این بین نقش عوامل تربیتی و نحوه فرزندپروری والدین فرد می‌تواند در تمام عمر نحوه ابراز هیجانات وی را تحت تاثیر قرار دهد.

در زمان بروز خشم چه باید کرد؟

یکی از مشکلات اصلی خانواده‌ها در برخورد با این افراد این است که نمی‌دانند در زمان فوران خشم چگونه باید رفتار کنند و همین سبب می‌شود با مداخلاتی بیجا سبب تشدید جریان خشم فرد شوند. در برخورد با این افراد اولا باید تمام تلاش خود را بکنیم که پیش از فوران خشم و با مشاهده علائم اولیه از بروز تمام عیار آن جلوگیری کنیم. معمولا افراد پیش از داد و بیداد و پرخاشگری و با شروع بی‌قراری درونی خود دچار علائمی می‌شوند از جمله ناآرامی حرکتی که خود را به‌صورت مالیدن دست‌ها به هم، از این ور به آن ور اتاق رفتن و پابه پا کردن نشان می‌دهند. معمولا طرز نگاه ایشان تغییر می‌کند و به چهره طرف مقابل زل می‌زنند و صدای آنها کمی بلندتر و محکم‌تر می‌شود. همه اینها بویژه در کسی که سابقه قبلی تحریک‌پذیری دارد می‌تواند نشان‌دهنده احتمال شروع یک فوران خشم در دقایقی دیگر باشد. اما اگر خشم فوران کرد بهترین رفتار در ابتدا این است که به فرد اجازه داده شود صحبت کند و ناراحتی خود را به‌صورت کلامی ابراز نماید.
تلاش‌هایی از جنس استدلال کردن و ثابت کردن اینکه فرد اشتباه فکر می‌کند در این شرایط می‌تواند منجر به ابراز بیش از پیش خشم فرد شود. بعد از چند ثانیه می‌توان به فرد پیشنهاد کرد که بنشیند و یک لیوان نوشیدنی بخورد. البته این کلمات باید بدون استفاده از صدای بلند به او گفته شود. یک نکته قابل توجه این است که تا وقتی خشم فرد فروکش نکرده است او چیز زیادی نمی‌شنود و اصولا قادر به تحلیل جوانب مختلف موضوع نیست. به همین خاطر هرگونه توضیح درباره موضوع باید تا کنترل کامل خشم به تعویق بیفتد.

کلاس‌های کنترل خشم

ممکن است در محل‌های مختلف دانشگاهی و فرهنگی با تبلیغ کلاس‌های کنترل خشم مواجه شده باشید و درباره مفید بودن این کلاس‌ها برای شما سوال پیش آمده باشد. مهارت کنترل خشم یکی از 10 مهارتی است که توسط سازمان بهداشت جهانی به‌عنوان مهارت‌های زندگی معرفی شده است و برای آنها کلاس‌ها و کارگاه‌های مشخصی در کشورهای مختلف برگزار شده است. از نظر علمی شرکت در این کارگاه‌ها در صورتی که توسط مدرس خبره و در مراکز دارای مجوز برگزار شوند بویژه در دوران کودکی و نوجوانی می‌تواند بسیار موثر باشد و به کیفیت زندگی افراد کمک کند البته به شرطی که شرکت‌کنندگان مهارت‌های آموزش داده شده را در محیط زندگی خود مکرر تمرین کنند و آن را به کار بندند.

دارودرمانی مفید است؟

دارو می‌تواند با تنظیم سطح مواد ذکر شده مغزی سبب افزایش توانایی فرد در مدیریت خشم خود شود. البته یک اشتباه در این مورد گاهی برای افراد پیش می‌آید. بعضی افراد از ما می‌پرسند: «آیا این داروست که خشم ما را کنترل می‌کند و ما خودمان از انجام این کار ناتوانیم؟» واقعیت این است که دارو تنها نقص مواد موجود در مغز را اصلاح می‌کند و اجازه می‌دهد خود فرد در شرایط عادی خشم خود را کنترل کند. به عبارت دیگر در شرایط اول این نقص پروتئین‌های بدن است که فرد را تحریک‌پذیر می‌کند، وگرنه خود فرد می‌تواند پس از حل مشکلش بر موقعیت‌های پراسترس غلبه کند.

بر همین اساس مصرف دارو بویژه در افرادی که به‌دلیل بیماری روانپزشکی مانند افسردگی یا سایر بیماری‌ها از تحریک‌پذیری رنج می‌برند می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. البته در موارد متوسط و شدید شرکت در کلاس‌های کنترل خشم و مصرف همزمان دارو می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد که تجویز دارو توسط روانپزشک یا همان متخصص اعصاب و روان انجام می‌شود.

دکتر محمدرضا شالبافان - روانپزشک و عضو هیات علمی دانشگاه