دارو هراسی

این نگرانی البته از پرسش‌هایی که همراهان چاردیواری برای ما ارسال می‌کنند نیز برمی‌آید و همین بهانه‌ای شد برای این‌که مطلب این هفته را به همین موضوع اختصاص دهیم و مروری داشته باشیم بر سوالات رایج مردم درخصوص داروهای روانپزشکی.

داروهای روانپزشکی دسته‌ها و انواع کاملا متفاوتی دارند؛ از ضدافسردگی و ضداضطراب گرفته تا ضدروان‌پریشی و تثبیت‌کننده خلق. هر کدام از این دسته‌ها خود نیز داروهای متفاوتی را در خود جای داده‌اند و هر دارویی نیز ویژگی خاص خود را دارد و انتساب یک باور به تمام داروهای روانپزشکی بر این اساس بوضوح نشانه اشتباه بودن چنین باوری است.

آیا داروهای روانپزشکی عارضه دارند؟

جواب این سوال بوضوح مثبت است، چراکه هر دارو یا حتی مکمل غذایی نیز می‌تواند براساس عملکرد خود در بدن افراد مختلف عوارض متفاوتی را نشان دهد، بویژه اگر فرد نسبت به مصرف آن ماده حساسیت داشته باشد، اما خبر خوب این که بیشتر داروهایی که در حال حاضر در اختلالات رایج روانپزشکی از جمله افسردگی و اضطراب استفاده می‌شوند اکثرا دارای عوارض جانبی گذرا و کم‌خطر هستند و احتمال آسیب جدی به بدن با مصرف این داروها بسیار پایین است و همین عوارض جانبی اندک نیز گاهی با یک توصیه ساده برطرف می‌شوند. به طور مثال یکی از عوارض شایع بسیاری از داروها حالت تهوع است که در صورت مصرف در حین غذا و با معده پر احتمال آن کاهش می‌یابد و از طرف دیگر معمولا با مصرف دارو و پس از چند روز از بین می‌رود.

آیا همه داروهای روانپزشکی خواب‌آور است؟

یکی از نگرانی‌های شایع مراجعه‌کنندگان به روانپزشک ترس از خواب‌آلودگی ناشی از داروهای روانپزشکی است. این ترس وقتی بسیار پررنگ می‌شود که فرد به خاطر داشته باشد که در دوران کودکی یکی از بستگان دور او به دلیل مصرف داروهای روانپزشکی همیشه خواب‌آلود بوده است. این خاطره فرد البته چندان هم بیراه نیست، چراکه داروهای قدیمی روانپزشکی معمولا خواب‌آور بودند، درحالی که داروهای جدید روانپزشکی ویژگی‌های متفاونی داشته و برای تمام اختلالات روانپزشکی داروهای موثری وجود دارد که اثر خواب‌آوری آزارنده و ماندگاری نداشته باشند و حتی بعضی از داروهای روانپزشکی جدید اثرات انرژی‌زا دارند و خواب‌آلودگی فرد را که ناشی از بیماری اوست، درمان می‌کنند. البته همچنان ممکن است روانپزشکان برای افرادی که خواب ناکافی یا منقطع دارند، در وعده شب یک داروی خواب‌آور تجویز کنند، اما نحوه تجویز و نوع دارو به صورتی است که برای فرد خواب‌آلودگی روزانه ایجاد نمی‌کند.

داروهای روانپزشکی چاق‌کننده است؟

همان فامیل دور سطور قبل که در ذهن مراجعان به روانپزشک شکل گرفته است، البته معمولا با اضافه وزن آزارنده نیز روبه‌رو بوده است. افرایش وزن هم البته عارضه شایع داروهای قدیمی روانپزشکی است که بویژه در افراد جوان و مشخصا خانم‌ها می‌تواند با ناراحتی و قطع مصرف دارو همراه باشد. در مورد داروهای جدید البته این مشکل کمتر است و داروهای مختلفی هستند که یا بر وزن اثری ندارند یا حتی کاهنده وزن هستند. البته گاهی شرایط یک بیمار به گونه‌ای است که پزشک برای درمان او ناچار است از دارویی استفاده کند که افزایش وزن ایجاد می‌کند. در این شرایط بیمار باید نگرانی خود از افزایش وزن را با روانپزشک در میان بگذارد. خبر خوب برای این بیماران آن است که داروهای موثری وجود دارد که در صورت تجویز در کنار داروی اصلی می‌تواند جلوی افزایش وزن را بگیرد و حتی کاهش وزن بدهد و در این شرایط قطع دارو رفتاری کاملا اشتباه از جانب بیمار است. البته همان‌گونه که ذکر شد، گاهی در صورتی که بیماری برای فرد عارضه بی‌اشتهایی و کاهش وزن قابل توجه به همراه آورده باشد، تجویز داروی اشتهاآور به میزان مناسب می‌تواند جزء مطلوبی از درمان باشد.

داروهای روانپزشکی اعتیادآور است؟

بسیاری از افرادی که در مورد داروهای روانپزشکی این باور را دارند تعریفشان از اعتیاد درست نیست. این افراد فکر می‌کنند اگر فردی با مصرف دارو حالش خوب باشد، اما بدون مصرف دارو حالش بد بشود به دارو معتاد است. این باور اشتباه مثل این است که کسی بگوید افراد مبتلا به فشار خون بالا به داروهای خود معتاد هستند، چون با مصرف دارو فشارشان طبیعی است، اما اگر داروی خود را نخورند، فشارشان بالا می‌رود. از نظر علمی وقتی فرد معتاد به حساب می‌آید که بدون نظارت پزشک و به طور بی‌رویه اقدام به مصرف ماده‌ای کند که برایش اثر درمانی ندارد. البته تعداد محدودی از داروهای روانپزشکی ممکن است توسط این افراد مورد سوءمصرف قرار بگیرد، اما اکثر داروهای جدید روانپزشکی این‌گونه نیست و افراد می‌توانند با خیال راحت براساس تجویز پزشک درمان خود را پیگیری کنند.

یادمان باشد...

بیماری‌های روانپزشکی تفاوت زیادی با بیماری‌های جسمی ندارند، تنها تفاوت آنها تظاهر آنها در رفتار فرد است؛ وگرنه درمان همه آنها رساندن موادی به بدن است که بدن برای تعادل خود به آنها نیاز دارد، حال آن‌که خود از تامین آنها به میزان کافی ناتوان است. البته درمان تمام مشکلات روانپزشکی دارو نیست و گاهی بیمار می‌تواند از درمان‌های غیردارویی از جمله انواع روان‌درمانی‌ها نیز سود فراوان ببرد، اما مهم آن است که انتخاب نوع درمان با کمک روانپزشک باشد و باورهای غلط که در بالا به آنها اشاره شد، موجب تصمیم اشتباه بیمار نشود.

تا کی باید دارو بخوریم؟

بیماری‌های روانپزشکی نیز مانند تمام بیماری‌ها دوره درمان دارند. دوره درمان بیماری‌های رایج روانپزشکی در اولین مرتبه ابتلا مانند افسردگی و اضطراب براساس نوع بیماری و نحوه پاسخ به درمان از شش ماه تا دو سال متغیر است و پس از آن بیمار می‌تواند با نظر روانپزشک خود به صورت آرام و تدریجی داروی خود را کم و در صورت صلاحدید پزشک حتی قطع کند، اما در صورت شدید بودن بیماری، تاخیر در مراجعه و عود بیماری پس از کاهش یا قطع داروها روانپزشک ممکن است به این نتیجه برسد که بدن فرد به مصرف طولانی‌مدت دارو نیازمند است. این اتفاق در بیماری‌های پزشکی مختلفی می‌افتد. در بیماری فشار خون که پیشتر به آن اشاره شد نیز فرد نیازمند دریافت طولانی‌مدت داروست و حتی با مصرف مداوم و چندساله داروها نیز در صورت قطع مصرف حتی برای چند روز ممکن است با افزایش فشار خون دچار عوارض جبران‌ناپذیری شود.

محمدرضا شالبافان - روانپزشک و عضو هیات علمی دانشگاه