حق مالکیت فکری با کیست؛
یکی از معضلات پیش روی مخترعان در ایران ، مساله حق ثبت اختراع و موضوع مالکیت های فکری و معنوی است که متاسفانه تا به حال در ایران به صورت جدی و سازماندهی شده فکری به حال آن نشده بود.
به هر حال خلائ چنین چیزی احساس شد و متخصصان کشورمان به این فکر افتادند تا نخستین کارگاه آموزشی جایگاه حق ثبت اختراع در عرصه زیست فناوری را برگزار کنند. این کارگاه با هدف آشنایی هر چه بیشتر متخصصان ، پژوهشگران و محققان کشورمان با چگونگی ثبت اختراع به همت شورای عالی زیست فناوری و با همکاری دفتر همکاری های فناوری ریاست جمهوری ، انستیتو پاستور ایران و موسسه اطلاع رسانی توسعه فناوری زیستی در محل انستیتو پاستور ایران برگزار شد.
گزارش زیر، مختصری از موضوعاتی است که در این کارگاه آموزشی مطرح شد. در حالی که منابع طبیعی کشورها رو به اتمامند این نوآوری ها هستند که راه حلی برای چرخاندن اجتماع خواهند بود.
این شرکتها با در اختیار گرفتن نوآوری های مخترعان ، آنها را به محصول تبدیل کرده و برای مصارف داخلی یا خارجی استفاده می کنند. در این میان چیزی که ارزش بسیار زیادی دارد و باید در حفظ آن کوشید، موضوع مالکیت فکری یا به اختصار (IP (Intelectual Property است.
زیبا افشار، خانمی ایرانی است که چند سالی در دانشگاه سایمون فریزر کانادا با کمک حقوقدانان خلاصه طرح (پتنت) مخترعان را ثبت می کند و پا به پای استاد و مخترع در مدیریت طرحش همراهی می کند تا این که در نهایت به جایی برسند که بفهمند آیا این خلاصه طرح قابلیت دارد که یک شرکت بزنند یا خیر.
به گفته خودش کار او شناسایی فنی است که قابل پول درآوردن باشد، چون هر فنی در نهایت نه تنها باید به دانش یک جامعه بیفزاید بلکه باید بازدهی هم داشته باشد و چند برابر آنچه برایش هزینه شده است درآمد هم داشته باشد.
اجتماع ما اجتماع علم و دانش است و بدون شک اقتصاد مملکت ها روی معلوماتشان خواهد چرخید و طبیعی است که فناوری خیلی مهم است و فناوری سوخت رشد اقتصادی است و مالکیت فکری هم در نتیجه مهمترین دارایی های یک اقتصاد است.
به گفته زیبا افشار، یکی از مهمترین منابع نوآوری و فناوری دانشگاه ها هستند، چون اکنون دنیا به این سمت رفته است که دولتها خودشان را از علم و نوآوری تا حدی کنار بکشند و آنها را در اختیار دانشگاه ها گذاشته و مجهزشان کرده اند تا به کار نوآوری بپردازند؛ البته موضوعی که در این میان مطرح می شود این است که حق مالکیت ، مالکیت های فکری به وجود آمده در دانشگاه ها با کیست.
افشار در پاسخ به این پرسش می گوید که مالکیت با خود مخترع است ، اما اگر درآمد این نوآوری از حدی بیشتر باشد مخترع موظف است درصدی از آن را به دانشگاه بدهد؛ اگر این مخترعان تصمیم گرفتند برای ثبت اختراعشان از دانشگاه کمک بگیرند آن وقت قراردادی با آنها بسته می شود که حق مالکیت به دانشگاه منتقل می شود. گرچه در هر صورت اسم مخترع در پتنت می آید، اما مالکیت آن با دانشگاه است.
اولین نکته ای که هر مخترع برای به ثبت رساندن اختراعش باید به آن توجه کند، پاسخ دادن به چند پرسش اساسی است. چرا و چه چیزی را می خواهید ثبت کنید و این نوآوری را در کدام کشور یا کشورها می خواهید به ثبت برسانید تا در نهایت از آن حفاظت شود؛
چیز دیگری که باید به آن توجه داشت این است که آیا محصول حاصل از نوآوری یک مخترع می تواند با محصولات دیگر مقابله کند یا خیر، چون در نهایت هدف از حفاظت علم این است که بتوان یک محصول را از آن بیرون آورد؛ بنابر این مهم است که بدانید آیا این محصول می تواند با دیگر محصولات موجود در محیط رقابت کند یا خیر و حتی این سوال را باید یک قدم هم جلوتر برد و پرسید که آیا محصولی که می خواهید از این فناوری درآورید می تواند با محصولات چند سال دیگر هم رقابت کند؛
چون قرار نیست این فناوری همین امروز وارد بازار شود و بسته به نوعش 10تا 15سال طول می کشد تا به محصول تبدیل شود.
پتنت چیست؛
یک پتنت در واقع قراردادی است که بین مخترع آن کشور و دولت آن کشور بسته می شود. پس بین کشورها در قوانین مربوط به پتنت تفاوت وجود دارد.
پتنت یک حق امتیاز است که برای مدتی کوتاه به مخترع داده می شود تا افراد را تشویق کند نوآوری های مفید را افشا کنند.به گفته زیبا افشار یکی از اهداف دادن حق امتیاز این است که مردم به صنعت روی آورند و نوآوری کنند.
به عنوان مثال وقتی برای کشف یک داروی خاص میلیون ها دلار پول صرف می شود، اگر دولت فقط به شخصی که آن را کشف کرده است اجازه ندهد از آن پول درآورد و هر کسی بتواند از آن استفاده کند، دیگر کسی به نوآوری و کشف روی نمی آورد؛ چون هر کسی می تواند منتظر بماند تا داروی شما موفق شود و بعد از آن تقلید کند.
بنابراین دولت باید حفاظتی را برای آدمهایی که پیشقدم شده و ریسک را قبول کرده اند قائل شود که به آن پتنت می گویند.
اصول پتنت
طبیعی است که نوآوری باید نو باشد و چیز واضحی نباشد و علاوه بر این باید مصرف هم داشته باشد. علم تنها را نمی توان به ثبت رساند.
یک پتنت باید طوری نوشته شود که افراد ماهر آن رشته بتوانند از آن استفاده کنند. مثلا انواع داروهای آنتی باکتریال توسط شرکتهای مختلف تولید می شوند و به نام خود آنها به ثبت رسیده است ؛ اما همه این شرکتها در واقع از کار اولین مخترع توانسته اند این داروها را بسازند.
توجه داشته باشید که این حق ثبت خود به خود ایجاد نمی شود و باید مخترع برای ثبت آن اقدام کند پتنت برای یک مدت محدود است و بعد به دست عموم می افتد و هر کسی می تواند از آن استفاده کند. کما این که الان داروهایی هستند که 20سال از ثبت آنها گذشته و شرکتهایی دیگر با قیمتی نازلتر آنها را تولید می کنند.
فریبا فرهادیان 
گفت و گو
