حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
میهمان گیسو بلند بهار
هنوز خاطره شکوهمند سال 1376را فراموش نکرده ایم . شکوه غیرقابل وصفی که از دیدار با میهمان گیسو بلند آسمان شب آن سال همه ما را لبریز کرد.
هیل باپ دنباله داری بود که به تنهایی برای ثبت کردن یک سال در تاریخ سالهای پربار منجمان آماتور کفایت می کرد. شکوه و درخشش هیل باپ به قدری بود که زمانی که به حضیض خود نزدیک شد لازم نبود به دنبال منجمی بگردید تا این دنباله دار را در آسمان به شما نشان دهد، فقط کافی بود سرتان را بالا کنید تا حتی از دل پرنورترین شهرها و آلوده ترین محلها هم حضور با شکوه آن را دریابید.
این دنباله دار که به فاصله زمانی کمی پس از دنباله دار با شکوه دیگری به نام هیاکوتاکه در آسمان ظهور کرده بود نگاه بسیاری را متوجه آسمان ها کرد اما از آن سال تا کنون اگرچه چندین دنباله دار به دیدار زمین آمده اند و برخی از آنها تا محدوده رویت با چشم غیرمسلح در آسمانی کاملا صاف درخشان شده اند، اما هیچ کدام دیگر آن شور و شوق را ایجاد نکرده اند اما امسال داستان چیز دیگری است.
شواسمان - واخمان 3امسال در حالی به زمین نزدیک می شود که اتفاقی ویژه برای آن افتاده است تا تبدیل به یکی از بی نظیرترین دنباله دارهای تاریخ نجوم شود.
دنباله دارها در طول تاریخ بشر همواره مورد توجه ویژه دانشمندان و منجمان و حتی مردم عادی قرار داشته اند و هیچ گاه هم از پرده راز به طور کامل بیرون نیامده اند.
هنوز زمان زیادی از آن دوران نمی گذرد که ظهور یک دنباله دار در آسمان نشانه ای از وقوع مصیبتی برای خاکیان تلقی می شد. بسیاری از نقشهای به جای مانده از آن دوران اشاره به این موضوع دارد. حتی زمانی که دید ما نسبت به عالم علمی تر شد بازهم دنباله دارها نقش اعجاب انگیز خود را حفظ کردند.
در مدلهایی که از عالم رسم می شد اگر چه سیارات ، ماه ، خورشید و ستارگان دارای جایگاه ویژه ای بودند اما برای پدیده هایی چون دنباله دارها و شهابها که گاه گاهی آرامش و نظم آسمان را به هم می ریختند جایگاهی وجود نداشت.
در عصر جدیدتر بسیاری گمان کردند آنها اجرامی غول پیکر در منظومه شمسی هستند که در این منطقه از جهان سرگردانند. حتی بوفون در سال 1745میلادی در توضیحی برای پیدایش منظومه شمسی ، این رویداد را حاصل برخورد شهاب سنگی با جرم حدود 28هزار برابر جرم زمین با خورشید توصیف کرد.
اما اندکی بعد رازهای بیشتری آشکار شد و معلوم شد این دنباله دارها نه تنها چنین اجرام غول آسایی نیستند که کوههای یخی کثیفی هستند که با ابعاد چند کیلومتری در مناطق مشخصی از منظومه شمسی قرار دارند و گاه گاهی به دلایل تاثیرات نیروی گرانش سایر اجرام منظومه شمسی بر آنها از مدار خود منحرف می شوند و به سوی خورشید حرکت می کنند و در این بین با نزدیک شدن به خورشید و در اثر تابشهای خورشیدی دنباله های خود را به نمایش می گذارند.
زمانی که برخی از دنباله دارها از نزدیکی زمین می گذرند این دنباله ها شکل گرفته و برای ناظران زمینی منظره با شکوه آشنای میهمانان گیسو بلند آسمان را به وجود می آورند.
اما با پیشرفت دانش باز هم این اجرام جذاب جایگاه رازآلود خود را حفظ کردند. زمانی که دانش امروز بررسی های خود درباره پیدایش منظومه شمسی را آغاز کرد، محققان دریافتند کلید بسیاری از پرسشهای آنها در قلب همین اجرام یخی کوچک نهفته است و بدین ترتیب آنها لقب صندوقچه اسرار منظومه شمسی را گرفتند و دهها ماموریت برای بررسی آنها آغاز شد.
سال گذشته یکی از این ماموریت های ویژه ماموریت دیپ ایمپکت بود که با پرتاب گلوله ای سنگین ، برخوردی ژرف را در فضا شکل داد تا ماهیت درونی این دنباله دارها بهتر نمایان شود. ماموریت بعدی حتی از این هم جذاب تر است.
اروپایی ها ماموریتی 7ساله را برای بررسی دنباله دور دست آغاز کرده اند که طی آن یک کاوشگر کوچک بر سطح هسته این دنباله دار خواهد نشست. اطلاعاتی که از این ماموریت به زمین خواهد رسید تا حدی مهم است که نام آن را رزتا گذاشته اند.
نام همان لوح گلی که وقتی در دلتای نیل کشف شد با کمک آن محققان توانستند اسرار خط هیروگلیف را باز کنند و شاید این بار هم بتوانند اسرار شکل گیری منظومه شمسی را آشکار کنند.
به هر حال این دنباله دارها هرچه باشند یکی از زیباترین اجرام آسمان شب ساکنان زمین هستند و اکنون شواسمان واخمان در راه است.این دنباله دار که نام کامل آن 73P/Schwassmann-Wachmann3 برای اولین بار در 2می 1930میلادی توسط آرنولد شواسمان و آرتور واخمان در رصدخانه هامبورگ کشف شد و تعیین مدار ان نشان داد این دنباله دار، از نوع دنباله دارهای تناوبی است و هر 43/5 سال یک بار مدار خود به دور خورشید را تکمیل می کند.
در طی سالهای بعد گاهگداری این دنباله دار در آسمان گم می شد و دوباره آن را شناسایی می کردند، اما اتفاق ویژه در سال 1995افتاد زمانی که بار دیگر این دنباله دار به زمین نزدیک می شد. بررسی ها نشان داد هسته این دنباله دار به 3قطعه تقسیم شده است.
به این ترتیب از این پس دنباله داری رو به مرگ را باید در آسمان جستجو می کردیم ، اما امسال ظهور این دنباله دار موضوعی جذاب تر را مطرح کرد.در نخستین رصدها مشخص شد هسته این دنباله دار بر اثر تاثیر نیروهای گرانشی تبدیل به 7قطعه شده است اما این تازه آغاز راه بود و دنباله دار در حال نزدیک شدن به زمین ناگهان رفتار غیرقابل پیش بینی خود را از سر گرفت.
شکافی فضایی رخ داد تا دنباله دار در هسته خود به 19قطعه تبدیل شود و حتی برخی از گزارش ها تبدیل آن به 40قطعه را گزارش کنند و این در تاریخ ثبت ما از دنباله دارها بی سابقه است این تکه تکه شدن که ممکن است در روزهای آینده هم ادامه یابد پیش بینی رفتار این دنباله دار را با دشواری های بیشتری همراه می سازد.
در اثر این تکه تکه شدن ها شاید سطح بازتاب دهنده نور بزرگتری پدید آید و دنباله دار حتی درخشان تر از آن چیزی شود که قبلا پیش بینی می شد، اما برای اثبات این نکته باید منتظر ماند. فعلا آخرین تحلیل ها نشان می دهد که قطعه Cاین دنباله دار در اوج درخشش این دنباله دار در طی این هفته و هفته آینده به قدر 3خواهد رسید و این بدان معنی است که حتی از درون شهرهای آلوده هم می توان این قطعه دنباله دار را چون ابری مه آلوده در آسمان رصد کرد.
قطعه Bاین دنباله دار نیز به درخشش بالاتر از قدر 6خواهد رسید و به این ترتیب در آسمانی تاریک می توان این قطعه را هم با چشم غیرمسلح رصد کرد (البته به شرط آن که این قطعه تکه تکه نشده باشد که گویا این اتفاق افتاده) اما بقیه قطعات این تسبیح دانه فضایی را باید با کمک ابزارهای رصدی جستجو کرد اما حتی با این ابزارها هم نمی توان همه قطعات را رصد کرد و باید به سراغ روشهای عکاسی رفت تا این دنباله دار را بخوبی ثبت کنیم.
به هر حال فرصت این دنباله دار فرصت بی نظیری را به وجود آورده است که نباید به سادگی از دست داد بویژه که ممکن است این دنباله دار و رفتار عجیب آن در سال جاری نویددهنده بارش شهابی ویژه ای در این سال باشد. هر بار که زمین از میان توده به جای مانده از ذرات باقی مانده گیسوی دنباله دار رد می شود، زمینیان می توانند شاهد شکل گیری بارش شهابی در زمین باشند.
در سال 1930رصدگران ژاپنی توانستند بارشی را که احتمالا ناشی از عبور شواسمان - واخمان بوده را رصد و ثبت کنند و پیش بینی می شود این توده در سال 2020طوفانی از شهاب ها را ایجاد کند اما یک رویداد تاریخی بسیاری از رصدگران شهاب ها را هیجان زده کرده است.
در سال 1872دنباله داری به نام بیلا(Biela)در آسمان ظاهر شد و مشابه شواسمان - واخمان هسته آن به 2نیم تقسیم شد.
در اثر پراکنده شدن ذرات هسته این دنباله دار رصدگران زمینی توانستند در سالهای 1872، 1885و 1892سه طوفان شهابی را در آسمان رصد کنند. در این بارشها رصدگران زمینی توانستند طی یک شب و در زمان های اوج بارش طی هر ساعت حدود 3000تا 15000شهاب در ساعت را رصد کنند. تصور کنید در بارشی مشابه این مورد شما می توانید در هر ثانیه بیش از 4شهاب در آسمان ببینید و این به معنی یک طوفان واقعی در آسمان است.
اما این که این دنباله دار بتواند در سال جاری نیز چنین رفتاری را از خود بروز دهد هنوز دقیقا مشخص نیست و این به دانش اندک ما از رفتار دنباله دارها از یکسو و دخیل بودن پارامترهای فراوانی که دارد در شکلگیری یک بارش شهابی نقش ایفا خواهند کرد.
در این شبها کم کم دنباله دار پرنورتر خواهد شد و تا نیمه اردیبهشت این روند را ادامه خواهد داد. در این شبها می توانید این دنباله دار را در منطقه صورت فلکی اکلیل یا تاج شمالی بیابید.
کم کم دنباله دار مسیر خود را به سوی جاثی ادامه می دهد و نیمه اردیبهشت در نزدیکی صورت فلکی شلیاق خواهد بود تا کم کم در اوج روشنایی مقارنه ای استثنایی را با سحابی سیاره نمای M57خلق کند.
پس از آن تا ادامه اردیبهشت هنوز دنباله دار در محدوده رصد با چشم غیرمسلح خواهد بود و کم کم درخشانی خود را از دست خواهد داد. البته همه اینها به شرطی است که این دنباله دار رفتاری غیرقابل پیش بینی دیگری از خود بروز ندهد و همین مسیر را ادامه دهد.
آسمان سال 1385میزبان پدیده های فراوانی است که هر یک جذابیت های خاص خود را دارد اما در این بین مطمئنا نمی توان از دنباله داری باشکوه گذشت و ظهور این دنباله دار پس از سالها در آسمان فرصتی استثنایی است.
فرصتی که باید آن را قدر دانست و از آن برای ترویج نجوم و دانش کهن ستاره شناسی در بین مردم استفاده کرد تا همه به خاطر آوریم در دنیایی زندگی می کنیم که همه ما در هر جایی از زمین باشیم یک آسمان بالای سر ما است و زمین و آسمان میراث مشترک ما خواهد بود.
گفت و گو
